Cytyzyna z apteki czy kuracja z lekarzem? Kiedy konsultacja ma znaczenie

Większość preparatów z cytyzyną, między innymi Desmoxan, Tabex i Recigar, można kupić w aptece bez recepty, a jedno opakowanie ze 100 tabletkami wystarcza na całą 25-dniową kurację. Nie każdy może jednak zacząć taką kurację sam. Przy niektórych chorobach cytyzyny się nie stosuje, a przy innych potrzebna jest ostrożność. Po rzuceniu palenia może też wzrosnąć stężenie części leków przyjmowanych na stałe, bo do organizmu przestaje trafiać dym tytoniowy. Osoby z takimi chorobami lub przyjmujące takie leki muszą najpierw omówić kurację z lekarzem. Wsparcie lekarza lub terapeuty zwiększa też szansę na rzucenie palenia, co wykazano w przeglądach Cochrane.

W skrócie

• Cytyzyny nie stosuje się po niedawnym zawale serca albo udarze, przy niestabilnej dławicy piersiowej, istotnych zaburzeniach rytmu serca, w ciąży i podczas karmienia piersią.
• Przy chorobie wieńcowej, niewydolności serca, nadciśnieniu, cukrzycy, chorobie wrzodowej, nadczynności tarczycy, schizofrenii i innych chorobach psychicznych trzeba zachować ostrożność, więc taką kurację najpierw omawia się z lekarzem.
• Po rzuceniu palenia może wzrosnąć stężenie między innymi teofiliny, klozapiny, olanzapiny i ropinirolu. Przyczyną jest to, że do organizmu przestaje trafiać dym tytoniowy, dlatego dotyczy to także osób, które rzucają palenie, stosując plastry z nikotyną albo nie korzystając z leków.
• Z przeglądów Cochrane wynikało, że po co najmniej pół roku odsetek osób niepalących był wyższy wśród osób przyjmujących lek i uczestniczących w kilku rozmowach ze specjalistą niż wśród osób objętych zwykłą opieką albo krótką poradą.

Kto może zacząć kurację cytyzyną z apteki bez konsultacji z lekarzem?

Kurację cytyzyną z apteki może samodzielnie zacząć dorosły w wieku od 18 do 65 lat, który nie ma żadnej z chorób wykluczających przyjmowanie leku lub wymagających ostrożności, nie przyjmuje leków, których stężenie zmienia się po rzuceniu palenia, nie jest w ciąży, nie karmi piersią i jest gotów przestać palić najpóźniej 5. dnia kuracji.

Kobieta w wieku rozrodczym stosuje w czasie kuracji skuteczną antykoncepcję, a przy antykoncepcji hormonalnej dodatkowo prezerwatywę, bo nie wiadomo, czy cytyzyna osłabia jej działanie. Tabletki przyjmuje się według ustalonego schematu dawkowania, od 6 tabletek dziennie w pierwszych trzech dniach do 1 lub 2 tabletek w ostatnich pięciu dniach kuracji. Palenie albo używanie e-papierosa, saszetek czy plastrów z nikotyną w trakcie kuracji może nasilić działania niepożądane nikotyny. Jeśli kuracja nie przynosi efektu, przerywa się ją, a kolejną można zacząć po 2 do 3 miesiącach (1).

Jak przebiega kuracja dzień po dniu, opisujemy w artykule o 25-dniowej kuracji cytyzyną. Przy zakupie bez recepty można też zapytać farmaceutę, czy po rzuceniu palenia zmienia się stężenie któregoś z przyjmowanych leków we krwi.

Przy jakich chorobach przed rozpoczęciem kuracji cytyzyną trzeba skonsultować się z lekarzem?

Przed kuracją trzeba skonsultować się z lekarzem w przypadku każdej choroby serca i naczyń, nadciśnienia, przebytego udaru, cukrzycy, choroby wrzodowej lub refluksu, nadczynności tarczycy, choroby psychicznej oraz choroby wątroby lub nerek, a także po 65. roku życia. Część z tych chorób stanowi przeciwwskazanie do stosowania cytyzyny, a pozostałe wymagają ostrożności i decyzji lekarza o leczeniu.

Ograniczenia różnią się nieco w zależności od preparatu: Desmoxanu, Tabexu lub Recigaru (1, 2, 3).

Po co konsultacja przed kuracją cytyzyną przy chorobie serca albo nadciśnieniu?

Cytyzyna działa na te same receptory co nikotyna, a jej działanie poza mózgiem podnosi ciśnienie krwi. Przyspieszenie akcji serca i nadciśnienie tętnicze należą do bardzo częstych działań niepożądanych Desmoxanu, czyli występujących u co najmniej 1 na 10 osób. Podczas stosowania Tabexu wzrost ciśnienia odnotowano u 7 procent pacjentów. Przyspieszenie akcji serca w niektórych badaniach odnotowano u mniej niż 1% pacjentów, a w innych nawet u 14%. Przy chorobie wieńcowej, niewydolności serca albo nadciśnieniu lekarz ocenia, czy leczenie jest bezpieczne, czy ciśnienie jest dobrze kontrolowane i jak często mierzyć je w czasie kuracji.

Czy cytyzynę można brać kilka lat po udarze?

Przeciwwskazaniem jest niedawno przebyty udar mózgu. Lekarz ocenia, kiedy można rozpocząć kurację, na podstawie przebiegu udaru, stanu serca i naczyń oraz przyjmowanych leków. Osoba, która po udarze przyjmuje lek przeciwzakrzepowy, na przykład warfarynę, po rzuceniu palenia musi obserwować, czy nie pojawiają się krwawienia, zgodnie z zaleceniami NHS Specialist Pharmacy Service (4).

Czy przy depresji i innych chorobach psychicznych można brać cytyzynę?

Choroba psychiczna nie jest przeciwwskazaniem do cytyzyny, ale wymaga ostrożności z dwóch powodów. Rzucenie palenia, z lekami albo bez nich, może zaostrzyć wcześniej istniejącą chorobę, na przykład depresję. Obniżenie nastroju, rzadko z myślami samobójczymi, może też być objawem odstawienia nikotyny. Dlatego lekarz, który prowadzi leczenie psychiatryczne, powinien wiedzieć o planie rzucenia palenia, zanim pacjent wyznaczy jego datę, tym bardziej że po odstawieniu papierosów zmienia się stężenie części leków psychiatrycznych we krwi. Jeśli w czasie rzucania palenia pojawią się myśli samobójcze, trzeba jeszcze tego samego dnia powiedzieć o nich lekarzowi i nie zostawać z nimi samemu. Gdy takie myśli są natarczywe albo pojawia się zamiar zrobienia sobie krzywdy, pomocy szuka się od razu, bez czekania na umówioną wizytę. Jak odróżnić gorszy nastrój związany z odstawieniem nikotyny od depresji, wyjaśniamy w artykule o nerwach, lęku i smutku po rzuceniu palenia.

Które leki działają silniej po rzuceniu palenia?

Po rzuceniu palenia może wzrosnąć stężenie leków rozkładanych w wątrobie przez enzym CYP1A2, między innymi teofiliny, klozapiny, ropinirolu i olanzapiny. Przyczyną jest zaprzestanie wdychania dymu tytoniowego, a nie cytyzyna, więc dotyczy to również osób, które rzucają palenie, stosując plastry z nikotyną, przechodząc na e-papierosa albo nie korzystając z leków.

Niektóre związki z dymu tytoniowego (wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne) zwiększają aktywność enzymu CYP1A2. Po rzuceniu palenia aktywność enzymu maleje, a lek przyjmowany w tej samej dawce osiąga we krwi wyższe stężenie. Według NHS Specialist Pharmacy Service (5) pierwsze skutki mogą pojawić się w ciągu trzech dni, a całkowite ustąpienie wpływu dymu na aktywność enzymu może trwać od dwóch do czterech tygodni. Nikotyna z plastra albo e-papierosa tego nie zmienia, bo rozkład leków przyspieszają składniki dymu, a nie nikotyna.

Wzrost stężenia tych leków dotyczy również osób rzucających palenie podczas kuracji Tabexem lub innym preparatem.

Zestawienie uwzględnia charakterystyki cytyzyny (leki od teofiliny do flekainidu) oraz zalecenia NHS SPS, w tym dotyczące warfaryny. Lista nie jest kompletna: NHS SPS omawia 40 leków, choć przy wielu z nich zmiana nie ma znaczenia w praktyce.

Co zrobić przed rzuceniem palenia podczas przyjmowania klozapiny, olanzapiny albo teofiliny?

Przed wyznaczeniem dnia rzucenia palenia trzeba powiedzieć o tym planie lekarzowi, który przepisał lek. Według NHS SPS u osób przyjmujących klozapinę, a w miarę możliwości także u osób przyjmujących olanzapinę, lekarz zleca badanie stężenia leku we krwi przed rzuceniem palenia i powtórne po tygodniu. U osób przyjmujących teofilinę lekarz może rozważyć stopniowe zmniejszenie dawki w pierwszym tygodniu bez papierosów i kontrolę stężenia leku. Dawki nie zmienia się samodzielnie. Jeśli po rzuceniu palenia pojawią się senność, zawroty głowy, nudności albo drżenie, trzeba skontaktować się z lekarzem, który przepisał lek. O powrocie do palenia też trzeba mu powiedzieć, bo wtedy stężenie tych samych leków spada.

Cytyzyny nie stosuje się razem z lekami przeciwgruźliczymi.

Czy liczba papierosów i test Fagerströma zmieniają wybór leku?

Cytyzynę podczas 25-dniowej kuracji dawkuje się tak samo, niezależnie od tego, czy ktoś pali 10, czy 40 papierosów dziennie. Od stopnia uzależnienia zależy natomiast dawka nikotynowej terapii zastępczej. Lekarz uwzględnia stopień uzależnienia także przy wyborze leczenia.

Stopień uzależnienia ocenia się za pomocą testu Fagerströma. Test składa się z sześciu pytań, a można w nim uzyskać od 0 do 10 punktów. Najwięcej, po 3 punkty, można uzyskać za odpowiedzi na pytania o czas od przebudzenia do pierwszego papierosa i o liczbę papierosów wypalanych dziennie. Pytania i punktację podajemy na stronie o teście Fagerströma i ocenie uzależnienia od nikotyny. Osobom z wynikiem co najmniej 6 punktów albo palącym ponad 20 papierosów dziennie zaleca się rozpoczynanie leczenia gumą Nicorette Classic od dawki 4 mg nikotyny zamiast 2 mg (6).

Wynik testu to tylko jedna z informacji zbieranych podczas konsultacji. Lekarz pyta też o wcześniejsze próby rzucenia palenia i o to, jak się kończyły, o choroby i przyjmowane leki oraz o używanie e-papierosa i saszetek nikotynowych równolegle z paleniem papierosów. Osoba, która pali papierosy i jednocześnie używa e-papierosa, potrzebuje planu odstawienia obu źródeł nikotyny, bo w czasie kuracji cytyzyną każde z nich może nasilić działania niepożądane nikotyny. Postępowanie przy rzucaniu e-papierosa opisujemy w artykule o tym, jak rzucić e-papierosa.

Co według badań daje wsparcie lekarza i terapeuty przy rzucaniu palenia?

Ze wsparciem specjalisty więcej osób nie pali po co najmniej pół roku. W przeglądach Cochrane pomagała już krótka porada lekarza, lek połączony z kilkoma rozmowami ze specjalistą dawał lepsze wyniki niż zwykła opieka, a dodatkowe rozmowy pomagały rzucić palenie także osobom, które już przyjmowały lek.

Punktem odniesienia jest rzucanie palenia bez żadnej pomocy, czyli bez leków i bez wsparcia specjalisty: po 6 do 12 miesiącach od jednej takiej próby nie pali od 3 do 5 procent osób, które próbowały rzucić palenie samodzielnie (7). W przeglądach wynik podano jako RR, czyli stosunek odsetka osób niepalących w grupie otrzymującej daną pomoc do odsetka w grupie porównawczej. RR 1,15 oznacza odsetek wyższy o 15 procent w stosunku do grupy porównawczej, a nie o 15 punktów procentowych.

• Krótka porada lekarza. W 17 badaniach, w których porównano krótką poradę z jej brakiem albo zwykłą opieką, RR wyniósł 1,66. Autorzy szacują, że jeśli bez pomocy palenie rzucają 2-3 osoby na 100, po krótkiej poradzie lekarskiej udaje się to dodatkowo 1-3 osobom na 100 (8).
• Lek razem ze wsparciem. W 52 badaniach z udziałem 19 488 osób połączenie leku z rozmowami ze specjalistą porównano ze zwykłą opieką, krótką poradą albo mniej intensywnym wsparciem. RR wyniósł 1,83, a pewność dowodów oceniono jako wysoką. Specjaliści prowadzili zwykle od 4 do 8 spotkań (9).
• Więcej rozmów u osób, które już przyjmują lek. W 65 badaniach z udziałem 23 331 osób przyjmujących leki dodatkowe wsparcie udzielane podczas spotkań albo przez telefon zwiększało odsetek niepalących. RR wyniósł 1,15, a pewność dowodów oceniono jako wysoką. Autorzy oceniają, że więcej wsparcia zwiększa szansę na rzucenie palenia o około 10 do 20 procent (10).

Te wyniki pochodzą z badań klinicznych i dotyczą rozmów prowadzonych osobiście albo przez telefon. Nie dotyczą skuteczności żadnej konkretnej poradni ani aplikacji.

O czym rozmawia się na konsultacji przed kuracją cytyzyną?

Podczas konsultacji przed kuracją ustala się, co robić w poszczególnych dniach leczenia. Zwykle omawia się:

• dzień rzucenia palenia, który przy stosowaniu cytyzyny należy wyznaczyć najpóźniej na 5. dzień kuracji,
• sytuacje, w których dotąd się paliło, takie jak picie porannej kawy, przerwa w pracy lub picie alkoholu, oraz to, czym w tych sytuacjach zastąpić palenie,
• co zrobić po zapaleniu jednego papierosa w trakcie kuracji,
• jak odróżnić skutki uboczne cytyzyny od objawów odstawienia nikotyny,
• jak postępować, jeśli kuracja nie pomoże: należy ją wtedy przerwać, a o tym, co zmienić przy kolejnej próbie, piszemy w artykule cytyzyna nie działa.

W Naszym Gabinecie prowadzimy 3-miesięczny plan leczenia uzależnienia od nikotyny. Zaczyna się od wywiadu medycznego dotyczącego chorób i przyjmowanych leków. Jeśli nie ma przeciwwskazań, lekarz wystawia e-receptę na lek dobrany po kwalifikacji. W aplikacji Nasz Gabinet pacjent ma przypomnienia o dawkach, licznik dni bez papierosa i dziennik, a konsultacje z psychologiem może umówić dodatkowo, za osobną opłatą. Jeśli ktoś choruje na serce, przeszedł udar, leczy się psychiatrycznie albo przyjmuje jeden z leków z tabeli, plan leczenia uzależnienia od nikotyny z wywiadem lekarskim pozwala jeszcze przed pierwszą tabletką omówić z lekarzem, czy cytyzyna jest w tej sytuacji odpowiednia.

Jak porównać koszt kuracji cytyzyną z wydatkami na papierosy?

Koszt kuracji najprościej porównać z wydatkami na papierosy w tym samym czasie. Osoba paląca paczkę dziennie zużyłaby w ciągu 25 dni kuracji cytyzyną 25 paczek papierosów, a w ciągu 3 miesięcy leczenia zużyłaby 90 paczek.

Liczbę z tabeli wystarczy pomnożyć przez cenę paczki, którą zwykle się kupuje, a od wyniku odjąć cenę opakowania cytyzyny w aptece i ewentualny koszt konsultacji. Palenie rzuca się najpóźniej 5. dnia kuracji, więc w pierwszym miesiącu oszczędności są w praktyce o koszt kilku paczek mniejsze od kwoty obliczonej na podstawie kolumny obejmującej 25 dni. Osoba, która oprócz palenia papierosów używa e-papierosa albo saszetek nikotynowych, dolicza ich koszt osobno.

Najczęściej zadawane pytania

Czy cytyzynę można przyjmować z lekami na nadciśnienie?

Cytyzynę podczas przyjmowania leków na nadciśnienie stosuje się po konsultacji z lekarzem. Brakuje danych o istotnych interakcjach z innymi lekami poza przeciwgruźliczymi, ale samo nadciśnienie wymaga ostrożności, a podwyższone ciśnienie i szybsze tętno należą do bardzo częstych działań niepożądanych cytyzyny. Lekarz sprawdza, czy ciśnienie jest dobrze kontrolowane, i ustala, jak często mierzyć je w czasie kuracji.

Czy cytyzynę można łączyć z fluoksetyną albo innym lekiem przeciwdepresyjnym?

Cytyzynę z fluoksetyną albo innym lekiem przeciwdepresyjnym przyjmuje się po uzgodnieniu z lekarzem, który prowadzi leczenie. Po rzuceniu palenia może wzrosnąć stężenie niektórych leków przeciwdepresyjnych, w tym fluwoksaminy, imipraminy i klomipraminy. Rzucenie palenia może też zaostrzyć depresję albo lęk, więc lekarz powinien znać planowaną datę rzucenia palenia i wiedzieć, jak zmienia się samopoczucie w pierwszych tygodniach.

Z czym nie łączyć cytyzyny?

Cytyzyny nie łączy się z lekami przeciwgruźliczymi. Najpóźniej od 5. dnia kuracji nie pali się wcale, a palenie albo używanie innych produktów z nikotyną może nasilić działania niepożądane nikotyny. Kobiety stosujące antykoncepcję hormonalną w czasie kuracji dodatkowo stosują prezerwatywę. W przypadku teofiliny, klozapiny i innych leków, których stężenie rośnie po rzuceniu palenia, przyczyną tego wzrostu jest zaprzestanie wdychania dymu tytoniowego, a nie sama cytyzyna. Dlatego ich dawkowanie trzeba omówić z lekarzem przed dniem rzucenia palenia. O piciu alkoholu w trakcie kuracji piszemy w artykule cytyzyna a alkohol.

Czy na cytyzynę potrzebna jest recepta?

Na większość preparatów z cytyzyną, między innymi Desmoxan, Tabex i Recigar, recepta nie jest potrzebna. E-recepta nie zmienia leku ani schematu 25-dniowej kuracji. Różnica polega na tym, że przed jej wystawieniem lekarz pyta o choroby, ciążę i przyjmowane leki i może zaproponować inne leczenie, jeśli cytyzyna nie jest bezpieczna.

Przeczytaj także

Ile lat żyje przeciętny palacz?

Źródła

1. Charakterystyka Produktu Leczniczego Desmoxan 1,5 mg, tabletki (Aflofarm), data zmiany tekstu 31.10.2025. Rejestr Produktów Leczniczych
2. Charakterystyka Produktu Leczniczego Tabex 1,5 mg. Rejestr Produktów Leczniczych
3. Charakterystyka Produktu Leczniczego Recigar 1,5 mg. Rejestr Produktów Leczniczych
4. NHS Specialist Pharmacy Service. Managing specific interactions with smoking. sps.nhs.uk
5. NHS Specialist Pharmacy Service. Considering drug interactions with smoking. sps.nhs.uk
6. Charakterystyka Produktu Leczniczego Nicorette Classic Gum 4 mg. Rejestr Produktów Leczniczych
7. Hughes JR, Keely J, Naud S. Shape of the relapse curve and long-term abstinence among untreated smokers. Addiction. 2004;99(1):29-38. PMID 14678060, DOI
8. Stead LF, Buitrago D, Preciado N i wsp. Physician advice for smoking cessation. Cochrane Database Syst Rev. 2013;(5):CD000165. PMID 23728631, DOI
9. Stead LF, Koilpillai P, Fanshawe TR, Lancaster T. Combined pharmacotherapy and behavioural interventions for smoking cessation. Cochrane Database Syst Rev. 2016;3:CD008286. PMID 27009521, DOI
10. Hartmann-Boyce J, Hong B, Livingstone-Banks J i wsp. Additional behavioural support as an adjunct to pharmacotherapy for smoking cessation. Cochrane Database Syst Rev. 2019;6:CD009670. PMID 31166007, DOI