Cytyzyna nie działa? Najczęstsze powody i co zrobić, gdy nadal palisz

Cytyzyna, czyli substancja czynna zawarta w Desmoxanie, Recigarze i Tabexie, łagodzi głód nikotynowy i objawy odstawienia, ale nie sprawia, że chęć zapalenia znika. W badaniu przeprowadzonym w Warszawie 740 palaczy otrzymywało cytyzynę albo placebo, a dodatkowo udzielono im jedynie krótkiej porady. Przez rok po 25-dniowej kuracji nie paliło 8,4% osób przyjmujących cytyzynę i 2,4% przyjmujących placebo (1). Lek zwiększał szansę na rzucenie palenia, a mimo to większość uczestników nie wytrwała bez papierosa. Jeśli palisz w trakcie kuracji albo tuż po niej, warto sprawdzić trzy rzeczy: sposób przyjmowania leku, oczekiwania wobec niego i sytuacje, w których odruchowo sięgasz po papierosa. Od tego zależy, co zmienić przed kolejną próbą.

W skrócie

• Palenie trzeba rzucić najpóźniej 5. dnia kuracji, a kuracja trwa 25 dni. Palenie po 5. dniu, odstawienie tabletek po tygodniu lub dwóch i nieregularne przyjmowanie dawek to błędy, które można samodzielnie rozpoznać.
• Cytyzyna łagodzi objawy odstawienia nikotyny, ale nie usuwa nawyku. Trzeba osobno zaplanować, jak powstrzymać się od palenia przy kawie, w przerwie w pracy czy przy piwie.
• Nieudaną kurację należy przerwać, a kolejną można zacząć po 2 do 3 miesiącach. Można też omówić z lekarzem zastosowanie innego leku i skorzystać ze wsparcia terapeuty uzależnień.
• Desmoxan, Recigar i Tabex mają zarejestrowany tylko 25-dniowy schemat leczenia. Kuracje 6- i 12-tygodniowe badano w USA w innej, stałej dawce, więc leczenia nie przedłuża się na własną rękę przez przyjmowanie tabletek z kolejnego opakowania.

Na co można liczyć w czasie kuracji cytyzyną?

Cytyzyna działa na te same receptory w mózgu co nikotyna, ale słabiej, dlatego łagodzi głód nikotynowy i objawy odstawienia, a papieros zapalony w trakcie kuracji daje mniej przyjemności. Nie usuwa jednak chęci zapalenia całkowicie i nie gwarantuje, że ktoś przestanie palić.

Cytyzyniklina to nowsza nazwa cytyzyny. Wiąże się ona z receptorami nikotynowymi silniej niż nikotyna i stopniowo ją z nich wypiera (2). W przeglądzie Cochrane z 2023 roku cztery badania z udziałem 4623 osób wykazały, że więcej osób rzuca palenie podczas stosowania cytyzyny niż podczas stosowania placebo. Pewność tych dowodów oceniono jako umiarkowaną (3).

Chęć zapalenia w drugim tygodniu kuracji nie świadczy sama w sobie o tym, że lek nie działa. Żeby ocenić jego działanie, lepiej porównać obecną próbę z wcześniejszymi próbami bez leku: czy głód jest słabszy i czy szybciej mija. Schemat dawkowania dzień po dniu i sposób wyznaczenia dnia rzucenia palenia opisujemy w artykule o 25-dniowej kuracji cytyzyną.

Jakie błędy w kuracji cytyzyną zdarzają się najczęściej?

Podczas kuracji cytyzyną trzeba przestrzegać czterech zasad, które łatwo przeoczyć: rzucić palenie najpóźniej 5. dnia, przyjmować lek przez 25 dni, zachowywać zalecone odstępy między dawkami i nie przyjmować w tym czasie nikotyny z innych źródeł. Jeśli kuracja nie pomogła, warto najpierw sprawdzić, czy przestrzegano tych czterech zasad.

Palenie po 5. dniu kuracji

Palenie trzeba rzucić najpóźniej 5. dnia kuracji, a część osób odczytuje to jako zgodę na palenie tak długo, aż chęć zapalenia sama minie. Tymczasem przy stosowaniu Desmoxanu, Recigaru i Tabexu 5. dzień terapii to ostateczny termin rzucenia palenia, a palenie w dalszej części kuracji może nasilić działania niepożądane (2, 4, 5). Od dnia rzucenia palenia nie zapala się już ani jednego papierosa.

Badania innych leków pokazują, jak ważny jest pierwszy tydzień bez papierosa. W analizie trzech badań klinicznych plastra i aerozolu z nikotyną oraz bupropionu (cytyzyny w nich nie badano) osoby, które w pierwszym tygodniu po wyznaczonym dniu rzucenia palenia nie zapaliły ani razu, znacznie częściej nie paliły na koniec leczenia i pół roku później (6). Ta analiza pokazuje związek między tymi obserwacjami, ale nie dowodzi, że jedna jest przyczyną drugiej. Przemawia jednak za tym, żeby dzień rzucenia palenia ustalić przed przyjęciem pierwszej tabletki, zamiast czekać, aż papierosy same przestaną smakować.

Odstawienie leku po tygodniu albo dwóch

Niektóre osoby przerywają kurację po tygodniu albo dwóch z różnych powodów: zapominają o tabletkach, czują się już dobrze albo uznają, że lek nie pomaga.

Warszawskie badanie, w którym cytyzyna pomagała częściej niż placebo, dotyczyło pełnej 25-dniowej kuracji i nie mówi, jak działa kuracja przerwana w połowie. Objawy odstawienia nikotyny są najsilniejsze w pierwszym tygodniu bez papierosa i zwykle trwają 2 do 4 tygodni (7), a chęć zapalenia może wracać jeszcze długo potem (8). Przy rzuceniu palenia 5. dnia kuracji jej 10. czy 15. dzień to dopiero 5 do 10 dni bez papierosa. Z tego zestawienia wnioskujemy, że kto odstawia wtedy tabletki, rezygnuje z leku w okresie, w którym objawy odstawienia zwykle jeszcze trwają.

Nieregularne przyjmowanie leku i pomijanie tabletek

Cytyzynę przyjmuje się często. Od 1. do 3. dnia kuracji przyjmuje się jedną tabletkę co 2 godziny, a od 4. do 12. dnia jedną tabletkę co 2,5 godziny. Następnie odstępy między dawkami stopniowo się wydłużają. W badaniu z udziałem zdrowych ochotników, którym podano jedną tabletkę cytyzyny, średni okres półtrwania, czyli czas, po którym stężenie leku we krwi spada o połowę, wynosił około 4 godzin. Tabletki należy przyjmować w odstępach podanych w schemacie dawkowania, a nie tylko wtedy, gdy przypomni się o leku.

Po pominięciu dawki Desmoxanu nie należy przyjmować dawki podwójnej (2). Przy kilku pominiętych dawkach lepiej zapytać lekarza albo farmaceutę, jak kontynuować przyjmowanie leku.

Nikotyna z e-papierosa, saszetek lub plastra w trakcie kuracji

Część osób w czasie kuracji zamienia papierosy na e-papierosa albo saszetki z nikotyną. Produkty zawierające nikotynę, stosowane w trakcie leczenia, mogą nasilić działania niepożądane nikotyny. Podczas leczenia Recigarem nie należy ich stosować. Jeśli głównym problemem jest używanie e-papierosa albo saszetek, osobno piszemy o tym, jak rzucić e-papierosa i jak odstawić saszetki nikotynowe.

Czego cytyzyna nie zmienia w nawyku palenia?

Cytyzyna łagodzi głód wynikający z odstawienia nikotyny, ale nie usuwa skojarzeń, które latami łączyły papierosa z konkretnymi sytuacjami: poranną kawą, przerwą w pracy, jazdą samochodem, alkoholem albo kłótnią. W takich chwilach chęć zapalenia może się pojawić także u osoby, która przyjmuje lek zgodnie ze schematem.

Nikotyna wpływa na układ nagrody w mózgu, a przy regularnym paleniu powstają skojarzenia papierosa z miejscami, porami dnia i nastrojem (9). Lek działa na receptory nikotynowe, a nad zmianą nawyku trzeba pracować osobno. Zmniejszenie głodu nikotynowego nie zależy wyłącznie od przyjmowania leku. W amerykańskim badaniu ORCA-3, w którym cytyzyniklinę podawano w innym dawkowaniu niż w polskich preparatach, po 6 tygodniach głód nikotynowy zmniejszył się bardziej u osób przyjmujących lek niż w grupie placebo, ale zmniejszył się w obu grupach (10). Można z tego wnioskować, że głód częściowo słabnie wraz z upływem czasu bez papierosa i dzięki wsparciu, które w tym badaniu otrzymywały obie grupy.

Przed kolejną próbą warto spisać sytuacje, w których papieros był stałym elementem dnia, i dla każdej zaplanować inne zachowanie:

• kawa i papieros po posiłku - zmień miejsce picia kawy albo kolejność tych czynności, np. wypij kawę przy biurku zamiast na balkonie;
• przerwa w pracy z palącymi kolegami - zrób przerwę o innej porze albo wybierz się na spacer w inną stronę;
• alkohol - National Cancer Institute radzi, by w pierwszych tygodniach po rzuceniu palenia pić mniej alkoholu albo nie pić go wcale; o łączeniu leku z alkoholem piszemy w artykule cytyzyna a alkohol;
• stres i rozdrażnienie - kilka sposobów na przeczekanie chwili, w której chce się zapalić, opisujemy w tekście o napadach głodu nikotynowego.

Taki plan warto omówić z terapeutą albo psychologiem. W przeglądzie Cochrane, w zbiorczej analizie 65 badań z ponad 23 tysiącami uczestników, osoby przyjmujące leki na rzucenie palenia częściej utrzymywały abstynencję, gdy korzystały z dodatkowych rozmów wspierających, prowadzonych osobiście lub przez telefon (11). Względny wzrost odsetka osób utrzymujących abstynencję wynosił około 15%. Dla przykładu: jeśli bez dodatkowego wsparcia rzuca palenie 20 osób na 100, przy takim wsparciu rzucają palenie około 23 osoby. Badania dotyczyły nikotynowej terapii zastępczej, bupropionu, nortryptyliny i warenikliny, a nie cytyzyny.

Co zrobić, gdy po kuracji cytyzyną nadal palisz?

Jeśli leczenie nie przynosi oczekiwanych rezultatów, kurację należy przerwać, a kolejną można zacząć po upływie 2 do 3 miesięcy. Drugą możliwością jest inny lek dobrany przez lekarza. W obu przypadkach szansę na rzucenie palenia zwiększa wsparcie terapeuty uzależnień albo psychologa.

W wytycznych WHO (12) zalecono, żeby po powrocie do palenia najpierw ustalić, co utrudniło leczenie, a dopiero potem zaplanować kolejną próbę. Pomagają w tym cztery pytania:

1. Kiedy i w jakiej sytuacji zapalono pierwszego papierosa po dniu rzucenia palenia?
2. Czy tabletki były przyjmowane według schematu dawkowania do 25. dnia kuracji?
3. Czy w tym czasie używano e-papierosa, saszetek nikotynowych albo plastra z nikotyną?
4. Czy głód nikotynowy był słabszy niż przy próbie rzucenia palenia bez leku?

Powtórzenie kuracji cytyzyną po 2 do 3 miesiącach

Ponowną kurację tą samą substancją warto omówić z lekarzem zwłaszcza wtedy, gdy podczas pierwszej próby palono po 5. dniu, odstawiono lek przed końcem kuracji albo pomijano dawki. Przed rozpoczęciem kolejnej kuracji warto wpisać datę rzucenia palenia do kalendarza, ustawić przypomnienia o przyjęciu każdej dawki, przygotować plan postępowania w trzech lub czterech sytuacjach, w których najtrudniej powstrzymać się od palenia, i odstawić inne źródła nikotyny.

Zmiana preparatu, np. z Desmoxanu na Recigar albo Tabex, nie zmienia substancji czynnej ani jej dawki: wszystkie zawierają cytyzynę po 1,5 mg.

Jakie leki mogą zastąpić cytyzynę?

WHO zaleca w leczeniu uzależnienia od tytoniu nikotynową terapię zastępczą (NTZ), wareniklinę, bupropion i cytyzynę (12). NTZ, czyli plastry, gumy i tabletki do ssania z nikotyną, dostarcza nikotynę bez dymu tytoniowego. W przeglądzie Cochrane z 2023 roku jako osobną metodę oceniano połączenie plastra z gumą lub tabletką do ssania (13). Wareniklina i bupropion są na receptę i wymagają oceny przeciwwskazań przez lekarza.

Przejście z cytyzyny na produkty z nikotyną trzeba zaplanować z lekarzem i ustalić, kiedy rozpocząć nowe leczenie. Nikotyny nie należy przyjmować w trakcie kuracji cytyzyną. To, który lek wybrać po nieudanej próbie rzucenia palenia, zależy od chorób, przyjmowanych leków i tego, jak przebiegały wcześniejsze próby.

Wsparcie terapeuty uzależnień lub psychologa po nieudanej kuracji

Z terapeutą uzależnień albo psychologiem warto porozmawiać, gdy sięga się po papierosa głównie w stresie, gdy po zaprzestaniu palenia obniża się nastrój albo gdy kolejne próby rzucenia palenia kończą się niepowodzeniem w tych samych sytuacjach. Na spotkaniach opisuje się te sytuacje, ustala, co robić zamiast palenia, i omawia, co przeszkodziło w rzuceniu palenia podczas poprzednich prób.

Kolejną próbę rzucenia palenia można zaplanować razem z nami. Plan leczenia uzależnienia od nikotyny w Naszym Gabinecie trwa 3 miesiące i zaczyna się od wywiadu medycznego. Po kwalifikacji wystawiamy e-receptę na dobrany lek, a moduł w aplikacji przypomina o przyjmowaniu dawek, liczy dni bez papierosa i pozwala prowadzić dziennik. Konsultacje z psychologiem są dodatkowo płatne i umawia się je osobno. Ten artykuł nie zastępuje konsultacji lekarskiej.

Kiedy przerwać kurację cytyzyną i od razu skontaktować się z lekarzem?

Po przyjęciu zbyt dużej dawki Desmoxanu mogą wystąpić objawy podobne do zatrucia nikotyną: złe samopoczucie, nudności, wymioty, przyspieszona akcja serca, wahania ciśnienia krwi, zaburzenia oddychania lub widzenia i drgawki. Jeśli wystąpi choćby jeden z tych objawów albo objaw niewymieniony w ulotce, trzeba przerwać przyjmowanie leku i skontaktować się z lekarzem lub farmaceutą.

Obniżenie nastroju, któremu rzadko towarzyszą myśli samobójcze, może być objawem odstawienia nikotyny. Jeśli nastrój wyraźnie się pogarsza, trzeba skonsultować się z lekarzem bez czekania na koniec kuracji, a przy myślach o odebraniu sobie życia potrzebna jest pomoc lekarza jeszcze tego samego dnia. O innych działaniach niepożądanych piszemy w artykule o skutkach ubocznych cytyzyny.

Czy kurację cytyzyną można przedłużyć ponad 25 dni?

Desmoxan, Recigar i Tabex mają w Polsce zarejestrowany wyłącznie 25-dniowy schemat leczenia, który nie przewiduje przedłużania kuracji. Dłuższe leczenie cytyzyną badano, ale według innego schematu niż opisany dla polskich preparatów, więc nie należy samodzielnie przedłużać kuracji przez zakup drugiego opakowania.

W amerykańskim badaniu ORCA-2 z udziałem 810 osób uczestnicy przyjmowali cytyzyniklinę w dawce 3 mg trzy razy dziennie przez 6 albo 12 tygodni albo placebo. Wszyscy uczestnicy otrzymywali też wsparcie w rzucaniu palenia. Od 9. do 24. tygodnia nieprzerwanie nie paliło 21,1% osób z grupy leczonej przez 12 tygodni i 4,8% z grupy placebo. W grupie leczonej przez 6 tygodni od 3. do 24. tygodnia nie paliło 8,9% osób wobec 2,6% osób z grupy placebo (14). Podobne wyniki uzyskano w badaniu ORCA-3 z udziałem 792 osób (10). Oba badania zaplanowano tak, aby porównać każdą z kuracji z placebo, a wśród ich autorów są pracownicy firmy, która prowadzi prace nad tym lekiem.

Przyjmowanie 3 mg trzy razy dziennie oznacza dawkę 9 mg na dobę przez cały czas leczenia, a w polskim schemacie tyle samo (6 tabletek po 1,5 mg) przyjmuje się tylko od 1. do 3. dnia, potem dawki maleją. Wyników ORCA nie można więc odnieść do kuracji polegającej na przyjęciu dwóch opakowań Desmoxanu jedno po drugim. Przyjmowanie tabletek dostępnych w aptece w dawce stosowanej w tych badaniach wykracza poza zarejestrowany schemat dawkowania i wymaga decyzji lekarza. W Nowej Zelandii uczestnikom badania przepisywano cytyzynę na 12 tygodni, ale porównywano ją z innym lekiem, a nie z kuracją 25-dniową, więc to badanie nie pokazuje, czy dłuższe leczenie działa lepiej od krótszego (15).

Autorzy ORCA-2 zauważają, że tradycyjny schemat dawkowania i czas leczenia cytyzyną mogą nie być optymalne, a autorzy przeglądu Cochrane z 2023 roku zalecają, żeby w kolejnych badaniach oceniano różne dawki i różną długość kuracji. Osoba, która po 25 dniach nadal odczuwa silny głód nikotynowy, powinna omówić z lekarzem, czy lepsza będzie przerwa w leczeniu i powtórzenie kuracji, czy zastosowanie innego leku.

Najczęściej zadawane pytania

Czy w trakcie kuracji cytyzyną można palić?

Z palenia trzeba zrezygnować najpóźniej 5. dnia od przyjęcia pierwszej tabletki, a przy stosowaniu Desmoxanu w kapsułkach ograniczać liczbę wypalanych papierosów już od 1. dnia. Podczas leczenia Desmoxanem w tabletkach i Recigarem nie należy palić, bo może to nasilić działania niepożądane. Przy stosowaniu Tabexu i Recigaru Active po dniu rzucenia palenia nie wolno zapalić nawet jednego papierosa. Dzień rzucenia palenia najlepiej wyznaczyć jeszcze przed przyjęciem pierwszej tabletki, a do tego czasu palić jak najmniej.

Po jakim czasie cytyzyna zaczyna działać?

Lek szybko wchłania się z przewodu pokarmowego, ale w pierwszych dniach kuracji osoba przyjmująca lek jeszcze pali, więc zmianę nasilenia głodu nikotynowego łatwiej ocenić po dniu rzucenia palenia. Objawy odstawienia są zwykle najsilniejsze w pierwszym tygodniu bez papierosa i słabną w ciągu 2 do 4 tygodni. Silna chęć zapalenia po pierwszej tabletce nie oznacza, że lek nie działa.

Czy jeden papieros w trakcie kuracji przekreśla leczenie?

Po dniu rzucenia palenia nie należy zapalić nawet jednego papierosa, bo od tego zależy trwałość wyniku leczenia, a palenie w trakcie terapii może nasilić działania niepożądane nikotyny. Po zapaleniu papierosa nie należy samodzielnie zwiększać dawek ani przedłużać kuracji. Warto od razu ustalić, co poprzedziło zapalenie papierosa (alkohol, stres, towarzystwo palących, pominięta dawka), a dalsze przyjmowanie leku omówić z lekarzem albo farmaceutą. Co robić, gdy do ponownego zapalenia papierosa dojdzie już po zakończonej kuracji, opisujemy w artykule zapaliłem po rzuceniu palenia.

Czy Desmoxan, Recigar i Tabex różnią się działaniem?

Desmoxan, Recigar i Tabex zawierają tę samą substancję czynną, cytyzynę, w dawce 1,5 mg i mają ten sam 25-dniowy schemat leczenia. Zamiana jednego preparatu na drugi po nieudanej kuracji nie zmienia więc substancji czynnej ani jej dawki. Przed kolejną próbą leczenia obowiązuje ta sama przerwa trwająca od 2 do 3 miesięcy. Preparaty różnią się postacią i substancjami pomocniczymi, co porównujemy w artykule o kuracji cytyzyną.

Źródła

1. West R, Zatonski W, Cedzynska M i wsp. Placebo-controlled trial of cytisine for smoking cessation. N Engl J Med. 2011;365(13):1193-1200. PMID 21991893, DOI
2. Charakterystyka Produktu Leczniczego Desmoxan 1,5 mg, tabletki (Aflofarm) oraz ulotka dla pacjenta (10/2025). Rejestr Produktów Leczniczych. ChPL, ulotka
3. Livingstone-Banks J, Fanshawe TR, Thomas KH i wsp. Nicotine receptor partial agonists for smoking cessation. Cochrane Database Syst Rev. 2023;5(5):CD006103. PMID 37142273, DOI
4. Charakterystyka Produktu Leczniczego Recigar 1,5 mg, tabletki powlekane (Adamed). ChPL
5. Charakterystyka Produktu Leczniczego Tabex 1,5 mg, tabletki powlekane. ChPL
6. Ashare RL, Wileyto EP, Perkins KA, Schnoll RA. The first 7 days of a quit attempt predicts relapse: validation of a measure for screening medications for nicotine dependence. J Addict Med. 2013;7(4):249-254. PMID 23669629, DOI
7. Hughes JR. Effects of abstinence from tobacco: valid symptoms and time course. Nicotine Tob Res. 2007;9(3):315-327. PMID 17365764, DOI
8. National Cancer Institute. Handling Nicotine Withdrawal and Triggers When You Decide To Quit Tobacco. cancer.gov
9. Benowitz NL. Nicotine addiction. N Engl J Med. 2010;362(24):2295-2303. PMID 20554984, DOI
10. Rigotti NA, Benowitz NL, Prochaska JJ i wsp. Cytisinicline for Smoking Cessation: The ORCA Phase 3 Replication Randomized Clinical Trial. JAMA Intern Med. 2025;185(6):648-655. PMID 40257755, DOI
11. Hartmann-Boyce J, Hong B, Livingstone-Banks J, Wheat H, Fanshawe TR. Additional behavioural support as an adjunct to pharmacotherapy for smoking cessation. Cochrane Database Syst Rev. 2019;6(6):CD009670. PMID 31166007, DOI
12. World Health Organization. WHO clinical treatment guideline for tobacco cessation in adults. 2024. who.int, NCBI Bookshelf
13. Lindson N, Theodoulou A, Ordóñez-Mena JM i wsp. Pharmacological and electronic cigarette interventions for smoking cessation in adults: component network meta-analyses. Cochrane Database Syst Rev. 2023;9(9):CD015226. PMID 37696529, DOI
14. Rigotti NA, Benowitz NL, Prochaska J i wsp. Cytisinicline for Smoking Cessation: A Randomized Clinical Trial. JAMA. 2023;330(2):152-160. PMID 37432430, DOI
15. Walker N, Smith B, Barnes J i wsp. Cytisine versus varenicline for smoking cessation in New Zealand indigenous Māori: a randomized controlled trial. Addiction. 2021;116(10):2847-2858. PMID 33761149, DOI
16. Charakterystyka Produktu Leczniczego Desmoxan 1,5 mg, kapsułki twarde (Aflofarm). ChPL
17. Charakterystyka Produktu Leczniczego Recigar Active 1,5 mg/dawkę, roztwór doustny (Adamed). ChPL