Leczenie uzależnienia od nikotyny

W papierosie uzależnia nikotyna. Uzależnienie od nikotyny bywa też nazywane nikotynizmem. Jak opisano w przeglądzie opublikowanym w New England Journal of Medicine, pobudza ona w mózgu receptory nikotynowe i zwiększa uwalnianie dopaminy, substancji związanej z odczuwaniem przyjemności. Przy regularnym paleniu mózg przyzwyczaja się do stałej dawki nikotyny, więc kiedy po wypaleniu papierosa stężenie nikotyny spada, pojawiają się rozdrażnienie, niepokój i głód nikotynowy, a kolejny papieros na chwilę je usuwa. WHO klasyfikuje ten stan jako chorobę: w ICD-10 jako zespół uzależnienia od tytoniu (F17.2), a w ICD-11 jako uzależnienie od nikotyny (6C4A.2), niezależnie od tego, czy nikotyna pochodzi z papierosa, czy z e-papierosa.

Choroby odtytoniowe wywołuje przede wszystkim dym. Według opisu WHO w ICD-11 nikotyna tylko częściowo przyczynia się do tych chorób, a w większym stopniu powodują je wdychane z dymem substancje rakotwórcze i inne szkodliwe związki. Na tym rozróżnieniu opiera się nikotynowa terapia zastępcza: plaster albo guma dostarczają nikotyny, która łagodzi objawy odstawienia, a pacjent nie wdycha dymu. Według raportu Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego PZH z 2025 roku codziennie pali w Polsce tytoń 28,8 procent mężczyzn i 20,3 procent kobiet, a według Głównego Inspektoratu Sanitarnego z powodu chorób odtytoniowych umiera około 70 tysięcy osób rocznie.

Dlaczego po rzuceniu palenia rośnie stężenie niektórych leków?

Składniki dymu przyspieszają rozkład części leków w wątrobie. Nikotyna nie przyspiesza rozkładu tych leków, więc po rzuceniu palenia ich stężenie rośnie także u osoby, która przeszła na plaster z nikotyną albo e-papierosa. Po rzuceniu palenia wpływ dymu na enzymy wątrobowe stopniowo zanika. Według brytyjskiej Specialist Pharmacy Service pierwsze zmiany mogą być widoczne w ciągu 3 dni, a pełne cofnięcie tego wpływu może zająć od 2 do 4 tygodni. Przy większości tych leków dawki nie trzeba zmieniać, ale kilka z nich wymaga kontroli:

• klozapina: przed rzuceniem palenia pacjent powinien pilnie powiedzieć o tym psychiatrze, który zleca badanie stężenia leku, w razie potrzeby zmniejsza dawkę i powtarza badanie po tygodniu,
• olanzapina i haloperydol: przy nasilonej senności, zawrotach głowy albo innych działaniach niepożądanych lekarz zmniejsza dawkę o 25 procent,
• teofilina: lekarz rozważa stopniowe zmniejszenie dawki o 25 do 33 procent w ciągu tygodnia i kontroluje stężenie leku we krwi,
• warfaryna: rośnie ryzyko krwawienia, dlatego lekarz sprawdza na kolejnych kontrolach INR, czyli wskaźnik krzepliwości krwi.

Kto wróci do palenia, powinien powiedzieć o tym lekarzowi, bo zwykle trzeba wtedy wrócić do dawek sprzed rzucenia palenia.

Im szybciej po przebudzeniu ktoś sięga po papierosa, tym silniej jest uzależniony. Na tej zależności opiera się test Fagerströma: osoba, która pierwszego papierosa zapala w ciągu 5 minut od przebudzenia, dostaje 3 z 10 możliwych punktów, tyle samo co za palenie ponad 30 papierosów dziennie. Cały test ma sześć pytań:

1. Po jakim czasie od przebudzenia zapalasz pierwszego papierosa? Do 5 minut to 3 punkty, od 6 do 30 minut 2 punkty, od 31 do 60 minut 1 punkt, później 0.
2. Czy trudno ci powstrzymać się od palenia tam, gdzie jest zakazane, na przykład w kinie? Jeśli tak, 1 punkt.
3. Z którego papierosa najtrudniej ci zrezygnować? Z pierwszego rano to 1 punkt, z każdego innego 0.
4. Ile papierosów wypalasz dziennie? Do 10 to 0 punktów, od 11 do 20 to 1 punkt, od 21 do 30 to 2 punkty, 31 i więcej to 3 punkty.
5. Czy w pierwszej godzinie po przebudzeniu palisz częściej niż w pozostałej części dnia? Jeśli tak, 1 punkt.
6. Czy palisz, gdy jesteś chory i przez większą część dnia leżysz w łóżku? Jeśli tak, 1 punkt.

Wynik od 6 punktów oznacza silne uzależnienie i wpływa na dawkę leku: według charakterystyki gumy z nikotyną osoba z takim wynikiem albo paląca ponad 20 papierosów dziennie zaczyna od gumy 4 mg zamiast 2 mg. Charakterystyka tabletek do ssania 4 mg za silnie uzależnioną uznaje już osobę, która pierwszego papierosa zapala w ciągu 30 minut od przebudzenia. W badaniu z udziałem 5934 pacjentów onkologicznych wynik testu słabo przewidywał, komu uda się rzucić palenie.

Objawy odstawienia nikotyny pojawiają się zwykle po upływie 6 do 24 godzin od ostatniego papierosa. Według opisu WHO w klasyfikacji ICD-11 należą do nich obniżony nastrój, bezsenność, drażliwość, złość, lęk, trudności z koncentracją, niepokój ruchowy, wolniejsze tętno, większy apetyt i głód nikotynowy, a także nasilony kaszel i afty w jamie ustnej. Kaszel i afty mogą utrzymywać się od 2 do 3 tygodni.

Przegląd badań nad odstawieniem tytoniu pokazuje, że złość, lęk, obniżony nastrój, trudności z koncentracją i bezsenność są najsilniejsze w pierwszym tygodniu i trwają od 2 do 4 tygodni. Według przeglądu badań nad osobami rzucającymi palenie bez pomocy na pierwsze 8 dni przypada też większość powrotów do palenia.

Głód nikotynowy wraca w sytuacjach, w których pacjent dawniej palił. National Cancer Institute wymienia wśród nich stres, jazdę samochodem, picie kawy albo herbaty, posiłek, picie alkoholu, nudę i towarzystwo palących. Instytut radzi przypominać sobie, że chęć zapalenia minie po kilku minutach, i przeczekać ją na krótkim spacerze, a do pracy jeździć inną trasą niż zwykle.

Czy rzucanie palenia może wywołać złość albo agresję?

Tak, złość i zniecierpliwienie należą do typowych objawów odstawienia nikotyny. Amerykańscy badacze zmierzyli to w doświadczeniu laboratoryjnym z 1991 roku. Silnie uzależnieni palacze grali w grę komputerową, w której fikcyjny przeciwnik co jakiś czas zabierał im punkty, a oni mogli mu je odebrać. W dniu bez papierosów robili to częściej niż w dniu, w którym palili. Po żuciu gumy z nikotyną ich reakcje wracały do poziomu z dnia palenia, a po gumie bez nikotyny nie.

Według przeglądu badań nad gumą i innymi doustnymi postaciami nikotyny w 9 dobrze przeprowadzonych badaniach oceniano rozdrażnienie w pierwszym tygodniu bez papierosa. Wszystkie wykazały, że nikotyna w tej postaci zmniejsza rozdrażnienie. Rozdrażnienie słabnie zwykle po 2 do 4 tygodniach, więc osoba rzucająca palenie może uprzedzić bliskich i współpracowników, że w tym czasie łatwiej się zdenerwuje. Kto traci panowanie nad sobą albo myśli o skrzywdzeniu siebie lub innej osoby, potrzebuje pilnej pomocy medycznej.

Czy krótki spacer pomaga przeczekać głód nikotynowy?

Tak, na chwilę. W analizie danych z eksperymentów, w których palacze po przerwie w paleniu ćwiczyli albo odpoczywali, chęć zapalenia była po krótkim wysiłku, także umiarkowanym, wyraźnie słabsza, a autorzy ocenili te dowody jako mocne. Programy ćwiczeń dodane do leczenia nie zwiększały jednak wyraźnie liczby osób, które trwale przestały palić, choć w przeglądzie 24 badań z udziałem 7279 dorosłych pewność tego wyniku była niska. Osoba z chorobą serca ustala z lekarzem, jaki wysiłek jest dla niej bezpieczny.

Z przeglądu badań nad samodzielnym rzucaniem palenia wynika, że bez żadnej pomocy po pół roku albo roku nie pali tylko od 3 do 5 procent osób, które próbowały rzucić palenie. Mimo to w badaniu Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego PZH z 2025 roku pomocy lekarza, psychoterapeuty albo programu rzucania palenia szukało tylko 18,4 procent osób, które próbowały przestać palić.

Leki zwiększają szansę na rzucenie palenia. Jeśli leczeniu farmakologicznemu towarzyszą rozmowy z terapeutą, szansa jest jeszcze większa. Przegląd Cochrane obejmował 65 badań z udziałem ponad 23 tysięcy osób przyjmujących leki. U osób, które dodatkowo rozmawiały z terapeutą osobiście albo przez telefon, szansa na rzucenie palenia była o około 10 do 20 procent większa niż przy samym leku. W badaniach łączących lek ze wsparciem specjaliści prowadzili zwykle od 4 do 8 spotkań. Rzucić palenie pomaga też poradnictwo telefoniczne. Przegląd Cochrane obejmujący 104 badania wykazał, że wśród osób, które same zadzwoniły na linię pomocy, częściej rzucały palenie te, do których doradca kilka razy oddzwaniał, niż te, które dostały tylko materiały albo odbyły jedną rozmowę.

W tabeli podajemy odsetek osób, które nie paliły po co najmniej pół roku, osobno dla grup stosujących dany lek i dla grup bez leku, według analizy Cochrane obejmującej 319 badań z udziałem 157 tysięcy dorosłych. Ceny sprawdziliśmy w aptekach internetowych we wrześniu 2026 roku.

Cena kuracji plastrem podana w tabeli dotyczy plastra 24-godzinnego, a plaster 16-godzinny 25 mg kosztuje od 57 do 112 zł za 7 sztuk. Koszt kuracji gumą, tabletką do ssania albo aerozolem zależy od liczby dawek zużywanych w ciągu dnia. Aerozol z nikotyną kosztuje od 62 do 85 zł za 150 dawek.

Część sposobów reklamowanych jako pomoc w rzucaniu palenia nie zadziałała w badaniach albo brakuje wystarczających dowodów na ich skuteczność. Dotyczy to między innymi:

• akupunktury, akupresury, lasera i elektrostymulacji: w przeglądzie 38 badań nie znaleziono wiarygodnych dowodów, że akupunktura, akupresura albo laser pomagają nie palić przez co najmniej pół roku, a elektrostymulacja okazała się nieskuteczna,
• hipnozy: 14 badań z udziałem 1926 osób nie pozwoliło stwierdzić, czy hipnoza pomaga bardziej niż inne formy wsparcia albo rzucanie palenia bez pomocy, a jeśli daje korzyść, to według autorów najwyżej niewielką,
• leków przeciwlękowych, takich jak diazepam i buspiron: w przeglądzie badań nie znaleziono spójnych dowodów, że pomagają rzucić palenie, a diazepam należy do benzodiazepin, które same mogą uzależniać,
• leków przeciwdepresyjnych z grupy SSRI, na przykład fluoksetyny, paroksetyny i sertraliny: w przeglądzie 115 badań nad lekami przeciwdepresyjnymi nie wykazano, że pomagają przestać palić, w odróżnieniu od bupropionu,
• suplementów diety: według przepisów unijnych i polskiej ustawy o bezpieczeństwie żywności są środkami spożywczymi, więc przed sprzedażą nie przechodzą badań skuteczności wymaganych od leków, a ich etykieta i reklama nie mogą przedstawiać ich jako środków leczących choroby.

Nie ma też wystarczających dowodów na skuteczność samej rozmowy motywującej, w której terapeuta pomaga osobie wahającej się, czy rzucić palenie, przemyśleć tę decyzję. W przeglądzie 37 badań z udziałem ponad 15 tysięcy palaczy pewność wyników była niska, a wniosek dotyczy tej jednej techniki, nie każdej formy pracy z terapeutą uzależnień.

Cytyzyna, w nowszych ulotkach nazywana cytyzynikliną, to alkaloid roślinny występujący między innymi w nasionach złotokapu. Budową przypomina nikotynę i działa na te same receptory w mózgu, ale słabiej. Dlatego łagodzi głód nikotynowy i objawy odstawienia, a papieros zapalony w trakcie kuracji daje mniej przyjemności. W Rejestrze Produktów Leczniczych jest 17 preparatów z cytyzyną, z czego 11 kupuje się bez recepty, a opakowanie na całą kurację kosztuje w aptekach internetowych od 40 do 78 zł.

Skuteczność cytyzyny sprawdzono między innymi w badaniu przeprowadzonym w Warszawie: wśród 740 palaczy, którzy poza lekiem dostali tylko krótką poradę i kilka telefonów kontrolnych, przez rok po kuracji nie paliło 8,4 procent przyjmujących cytyzynę i 2,4 procent przyjmujących placebo. W nowozelandzkim badaniu z udziałem 1310 osób po miesiącu 40 procent przyjmujących cytyzynę i 31 procent stosujących nikotynową terapię zastępczą deklarowało, że nie pali. W australijskim porównaniu z warenikliną pół roku bez papierosa wytrwało 11,7 procent przyjmujących cytyzynę i 13,3 procent przyjmujących wareniklinę. Badanie nie wykazało, że cytyzyna jest co najmniej tak samo skuteczna, ale z powodu działań niepożądanych przyjmowanie cytyzyny przerwało 16,5 procent pacjentów, a warenikliny 34,3 procent.

Według charakterystyki produktu leczniczego jedno opakowanie, czyli 100 tabletek, wystarcza na całą kurację:

• od 1. do 3. dnia: tabletka co 2 godziny, do 6 dziennie,
• od 4. do 12. dnia: tabletka co 2,5 godziny, do 5 dziennie,
• od 13. do 16. dnia: tabletka co 3 godziny, do 4 dziennie,
• od 17. do 20. dnia: tabletka co 5 godzin, do 3 dziennie,
• od 21. do 25. dnia: 1 lub 2 tabletki dziennie.

Palenie trzeba rzucić najpóźniej 5. dnia kuracji, a palenie w trakcie kuracji może nasilić działania niepożądane. Jeśli kuracja nie pomoże, pacjent ją przerywa, a kolejną może zacząć po upływie 2 do 3 miesięcy. Cytyzyny nie stosuje się przy niestabilnej dławicy piersiowej, po niedawnym zawale serca albo udarze mózgu, przy istotnych klinicznie zaburzeniach rytmu serca oraz w ciąży i podczas karmienia piersią. Charakterystyka nie zaleca jej osobom poniżej 18 i powyżej 65 lat ani chorym z zaburzeniami czynności wątroby lub nerek, a ostrożność zaleca między innymi przy chorobie niedokrwiennej serca, nadciśnieniu, cukrzycy, chorobie wrzodowej, nadczynności tarczycy i schizofrenii. Kobieta w wieku rozrodczym powinna w czasie kuracji stosować skuteczną antykoncepcję, a przy antykoncepcji hormonalnej dodatkowo metodę barierową, na przykład prezerwatywę. Do najczęstszych działań niepożądanych należą suchość w ustach, nudności, zgaga, ból głowy, zaburzenia snu, drażliwość i większy apetyt.

Nikotynowa terapia zastępcza dostarcza nikotyny, która łagodzi objawy odstawienia, a pacjent nie wdycha przy tym dymu z substancjami rakotwórczymi. Wszystkie jej postacie są w Polsce bez recepty: plastry 16-godzinne w dawkach 10, 15 i 25 mg, plastry 24-godzinne w dawkach 7, 14 i 21 mg, gumy 2 i 4 mg, tabletki i pastylki do ssania oraz aerozol do ust. Plaster uwalnia nikotynę stopniowo przez wiele godzin, a guma, tabletka albo aerozol pomagają przetrwać nagły głód nikotynowy. W przeglądzie Cochrane obejmującym 16 badań z udziałem ponad 12 tysięcy osób plaster połączony z szybko działającą postacią, na przykład gumą, pomagał rzucić palenie skuteczniej niż jedna postać stosowana osobno, a charakterystyki dopuszczają takie połączenie u osób silnie uzależnionych i tych, którym nie pomogła jedna postać.

Dawkę dobiera się do siły uzależnienia. Plaster 24-godzinny według charakterystyki nosi się przez 6 tygodni w dawce 21 mg, potem przez 2 tygodnie po 14 mg i przez 2 tygodnie po 7 mg, a osoba paląca do 10 papierosów dziennie zaczyna od 14 mg; kuracji nie przedłuża się ponad 10 tygodni. Silnie uzależniona osoba nosi plaster 16-godzinny 25 mg przez 8 tygodni, a potem przez 4 tygodnie stopniowo zmniejsza dawkę do 15 i 10 mg. Pacjent żuje zwykle od 8 do 12 gum 4 mg dziennie, najwyżej 15, przez co najmniej 3 miesiące, a potem stopniowo je odstawia.

Charakterystyki zalecają ostrożność po niedawnym zawale serca albo udarze, przy niestabilnej dławicy piersiowej, ciężkich zaburzeniach rytmu serca i niekontrolowanym nadciśnieniu, a osoba z rozpoznaną chorobą serca i naczyń nie powinna łączyć plastra z gumą ani tabletką do ssania bez oceny lekarza. Młodzież w wieku od 12 do 17 lat może stosować plastry 24-godzinne tylko z zalecenia lekarza, a tabletki do ssania z zalecenia lekarza albo farmaceuty; aerozolu nie podaje się osobom poniżej 18 lat.

Czy w ciąży i podczas karmienia piersią można stosować plastry albo gumy z nikotyną?

Charakterystyka plastra z nikotyną podaje, że w ciąży najlepiej rzucić palenie bez leków, a brytyjskie wytyczne NICE opierają leczenie kobiet w ciąży na wsparciu terapeuty i nie zalecają w tym czasie cytyzyny, warenikliny ani bupropionu. Według charakterystyk cytyzyna jest przeciwwskazana w ciąży i podczas karmienia piersią, bupropionu nie stosuje się w ciąży, a warenikliny w ciąży lepiej unikać. Jeśli kobieta nie może rzucić palenia bez leku, lekarz może zalecić nikotynową terapię zastępczą na okres od 2 do 3 miesięcy. Według charakterystyki guma albo tabletka mogą być wtedy lepszym wyborem, bo dają mniejszą dawkę dobową niż plaster, a plaster może być odpowiedniejszy przy nudnościach. W przeglądzie Cochrane obejmującym 9 badań z udziałem 2336 kobiet w ciąży nikotynowa terapia zastępcza być może zwiększała szansę na rzucenie palenia w późniejszym okresie ciąży, ale w badaniach z placebo różnicy nie potwierdzono. Nie wykazano też różnicy w częstości poronień, porodów przedwczesnych, niskiej masy urodzeniowej i wad wrodzonych w porównaniu z grupą kontrolną, choć pewność tych danych jest niska. Nikotyna stosowana w terapii zastępczej przenika do mleka. Według charakterystyki NiQuitin narażenie niemowlęcia jest stosunkowo małe i mniej niebezpieczne niż bierne palenie. Matka powinna karmić tuż przed przyjęciem kolejnej dawki nikotyny.

Wareniklina działa podobnie jak cytyzyna. W przeglądzie Cochrane obejmującym 75 badań palenie rzuciło ponad dwa razy więcej osób przyjmujących wareniklinę niż przyjmujących placebo. Wareniklina pomagała też częściej niż jedna postać nikotynowej terapii zastępczej albo bupropion, a w dwóch badaniach bezpośrednio porównujących ją z cytyzyną różnica w skuteczności obu leków mogła wynikać z przypadku. W lipcu 2021 roku w seriach leku Champix wykryto zanieczyszczenie N-nitrozo-warenikliną przekraczające dopuszczalny limit, a Główny Inspektorat Farmaceutyczny przekazał komunikat o wstrzymaniu dystrybucji leku i wycofaniu kilku jego serii. Pozwolenie na obrót nadal obowiązuje, a Europejska Agencja Leków uznaje niedobór za zakończony. Mimo to we wrześniu 2026 roku żadna ze sprawdzonych przez nas aptek internetowych nie miała Champixu w sprzedaży.

Spośród preparatów z bupropionem w Polsce tylko Zyban jest zarejestrowany do leczenia uzależnienia od nikotyny, a pozostałe, których charakterystyki sprawdziliśmy, do leczenia depresji. W Rejestrze Produktów Leczniczych termin ważności pozwolenia na Zyban minął w grudniu 2023 roku, a we wrześniu 2026 roku lek był niedostępny we wszystkich sprawdzonych aptekach. Według charakterystyki Zyban przyjmuje się przez co najmniej 7 tygodni i nie stosuje się go między innymi u osób, które kiedykolwiek miały napad drgawek, bulimię, anoreksję albo chorobę afektywną dwubiegunową, oraz u osób, które nagle odstawiają alkohol lub benzodiazepiny. Przy dawce 300 mg na dobę napad drgawek zdarza się mniej więcej u 1 osoby na 1000.

Pominięta tabletka cytyzyny, warenikliny albo bupropionu

Ulotka Desmoxanu w tabletkach zaleca, aby po pominięciu dawki nie przyjmować dawki podwójnej. Pacjent nie przekracza więc największej dawki dobowej ze schematu, na przykład 6 tabletek w dniach od 1. do 3., a o dalszym przyjmowaniu leku po kilku pominiętych tabletkach rozmawia z lekarzem albo farmaceutą. Według ulotki Champix zapomnianą tabletkę należy przyjąć jak najszybciej, chyba że kolejna dawka przypada w ciągu najbliższych 3–4 godzin. Wtedy pominiętą dawkę należy opuścić. Nie należy przyjmować podwójnej dawki. Po pominięciu dawki leku Zyban należy przyjąć kolejną o zwykłej porze, bez podwajania dawki. Bupropionu nie przyjmuje się więcej niż 150 mg jednorazowo, a między dawkami musi minąć co najmniej 8 godzin.

Spóźniona zmiana plastra i dobowy limit gum nikotynowych

Plaster 24-godzinny nakleja się raz na dobę, o tej samej porze, i nie nosi dłużej, bo potem uwalnia mniej nikotyny. Po spóźnionej zmianie pacjent nie nakleja dwóch plastrów jednocześnie. Gumę, tabletki do ssania i aerozol stosuje się w chwili głodu nikotynowego, więc nie ma dawki do nadrobienia, jest za to limit dobowy, na przykład 15 gum.

Po czym poznać, że nikotyny jest za dużo?

Według producentów plastra NiQuitin i gumy Nicorette za dużą dawkę nikotyny może przyjąć zwłaszcza osoba, która przed leczeniem paliła niewiele, albo taka, która w trakcie leczenia nadal pali lub używa e-papierosa. Objawy przypominają te występujące przy zatruciu nikotyną. Należą do nich nudności, wymioty, nadmierne ślinienie, ból brzucha, biegunka, bladość, pocenie się, ból i zawroty głowy oraz znaczne osłabienie. Pacjent przerywa wtedy przyjmowanie nikotyny, zdejmuje plaster, przemywa skórę samą wodą, bez mydła, i kontaktuje się z lekarzem. Niskie ciśnienie, słabe albo niemiarowe tętno, trudności w oddychaniu i drgawki wymagają natychmiastowej pomocy medycznej. Podobne objawy daje przedawkowanie cytyzyny, które także wymaga pilnej pomocy medycznej.

Wielu palaczy ma wrażenie, że papieros ich uspokaja. Tymczasem papieros na chwilę usuwa rozdrażnienie i niepokój wywołane odstawieniem nikotyny. W przeglądzie Cochrane obejmującym 102 badania osoby, które przestały palić, miały później nieco mniej objawów lęku i depresji oraz lepszy nastrój niż osoby palące nadal. Tak samo było wśród osób chorujących psychicznie. Według autorów pewność tych danych waha się od bardzo niskiej do umiarkowanej. Piszą też, że w badaniach zdrowie psychiczne po rzuceniu palenia średnio się nie pogarszało.

Charakterystyki cytyzyny i warenikliny ostrzegają jednak, że obniżony nastrój może być objawem odstawienia nikotyny i rzadko prowadzić do myśli albo prób samobójczych. Rzucenie palenia, zarówno z pomocą leków, jak i bez nich, może też wiązać się z zaostrzeniem choroby psychicznej, na przykład depresji. Osoba leczona psychiatrycznie powinna powiedzieć o planie rzucenia palenia swojemu psychiatrze, zwłaszcza jeśli przyjmuje klozapinę, olanzapinę albo fluwoksaminę, których stężenie po rzuceniu palenia rośnie.

Badanie EAGLES z udziałem ponad 8 tysięcy palaczy sprawdzało, czy leki na rzucenie palenia zwiększają ryzyko objawów psychicznych. Wśród osób z zaburzeniami psychicznymi umiarkowane lub ciężkie objawy ze strony psychiki i układu nerwowego wystąpiły u 6,5 procent przyjmujących wareniklinę, 6,7 procent przyjmujących bupropion, 5,2 procent stosujących plaster z nikotyną i 4,9 procent przyjmujących placebo. Autorzy nie wykazali, by leki istotnie zwiększały ryzyko takich objawów. Mimo to charakterystyka warenikliny zaleca natychmiast odstawić lek i zgłosić się do lekarza, jeśli pojawią się poważne objawy, takie jak myśli samobójcze, agresja albo nagłe wahania nastroju.

E-papieros z nikotyną pomaga przestać palić papierosy, ale osoba, która na niego przeszła, nadal przyjmuje nikotynę. W przeglądzie Cochrane z sierpnia 2026 roku po co najmniej 6 miesiącach obserwacji wśród osób, które dostały e-papierosa z nikotyną, papierosy rzuciło o 4 osoby na 100 więcej niż wśród stosujących nikotynową terapię zastępczą. Poważne działania niepożądane prawdopodobnie występowały w obu grupach podobnie często; pewność tego wyniku oceniono jako umiarkowaną. W brytyjskim badaniu 886 palaczy po roku nie paliło 18 procent osób używających e-papierosa i 9,9 procent stosujących nikotynową terapię zastępczą, ale 80 procent tych, którzy rzucili papierosy dzięki e-papierosowi, nadal go używało. WHO uznaje e-papierosy za szkodliwe dla zdrowia.

Podgrzewacze zawierają tytoń i według WHO nie pomagają przestać go używać. W przeglądzie Cochrane z 2022 roku żadne badanie nie sprawdzało, czy dzięki nim ktoś rzucił palenie, a wszystkie badania z losowym przydziałem sfinansowały firmy tytoniowe. WHO opisuje saszetki nikotynowe jako produkt silnie uzależniający i niepozbawiony ryzyka. Zamienniki papierosów są popularne zwłaszcza wśród młodszych dorosłych: według PZH e-papierosów, podgrzewaczy, saszetek albo tytoniu do żucia codziennie używa 19,8 procent mężczyzn i 12 procent kobiet w wieku od 20 do 39 lat.

Leki opisane na tej stronie badano głównie u palaczy papierosów, ale według charakterystyki plaster 24-godzinny można stosować także u osób, które chcą przestać używać e-papierosa albo saszetek nikotynowych.

Czy rzucanie palenia zagraża abstynencji od alkoholu?

Badania tego nie potwierdzają. Wśród osób uzależnionych od alkoholu albo narkotyków odsetek palaczy jest od dwóch do czterech razy większy niż w całej populacji. W przeglądzie 35 badań z udziałem 5796 takich osób, leczonych albo po leczeniu, pomoc w rzucaniu palenia nie zmieniała odsetka pacjentów utrzymujących abstynencję od alkoholu i narkotyków. Leki na rzucenie palenia zwiększały w tych badaniach liczbę niepalących, zwłaszcza w połączeniu z rozmowami z terapeutą, a same rozmowy nie dawały wyraźnej różnicy. Autorzy oceniają jakość tych danych jako niską.

Czy marihuana z tytoniem przeszkadza w rzucaniu palenia?

Tak, bo tytoń dodany do skrętu dostarcza nikotynę. W międzynarodowej ankiecie z udziałem 33 687 osób palących marihuanę tytoń dodawało do niej od 77 do 91 procent osób z krajów europejskich i od 4 do 16 procent z obu Ameryk. Z zestawienia 47 badań wynika, że objawy odstawienia marihuany występowały u 47 procent osób, które używały jej regularnie. Rozdrażnienie, niepokój i kłopoty ze snem występują po odstawieniu obu substancji. Przegląd 20 badań nie wykazał, by leczenie wyraźnie pomagało odstawić którąkolwiek z tych substancji, więc nie wiadomo, czy lepiej odstawiać tytoń i marihuanę w tym samym czasie, czy po kolei.

Czy fajka wodna szkodzi mniej niż papieros?

Badania tego nie pokazują. W doświadczeniu z udziałem 31 osób, które raz paliły fajkę wodną przez najwyżej 45 minut, a innym razem jednego papierosa, najwyższe stężenie nikotyny we krwi było podobne. Po fajce wodnej stężenie tlenku węgla we krwi było jednak około trzy razy wyższe, a uczestnik wdychał średnio 48,6 litra dymu, podczas gdy przy papierosie 1 litr.

Tak. W brytyjskim badaniu, w którym wzięło udział ponad milion kobiet, nawet te, które paliły mniej niż 10 papierosów dziennie, umierały w ciągu 12 lat dwa razy częściej niż kobiety, które nigdy nie paliły, a u wszystkich palących ryzyko zgonu było prawie trzykrotnie wyższe niż u niepalących. W amerykańskim badaniu, w którym wzięło udział ponad 200 tysięcy dorosłych, palacze żyli o ponad 10 lat krócej niż osoby, które nigdy nie paliły.

Im wcześniej ktoś rzuci palenie, tym więcej lat życia zyskuje. W badaniu amerykańskim osoby, które rzuciły palenie w wieku od 25 do 34 lat, zyskały w porównaniu z palącymi nadal około 10 lat życia. Rzucenie palenia w wieku od 35 do 44 lat dawało około 9 lat, a w wieku od 45 do 54 lat około 6 lat. W badaniu brytyjskim kobiety, które rzuciły palenie przed 40. rokiem życia, zmniejszyły o ponad 90 procent dodatkowe ryzyko zgonu, które niesie dalsze palenie, a te, które rzuciły przed 30. rokiem życia, o ponad 97 procent.

Pierwsze zmiany przychodzą szybko. Według WHO już po 12 godzinach bez papierosa stężenie tlenku węgla we krwi wraca do normy, po 2 do 12 tygodniach poprawiają się krążenie i czynność płuc, a w ciągu 1 do 9 miesięcy słabną kaszel i duszność. Po roku ryzyko choroby wieńcowej jest mniej więcej o połowę mniejsze niż u osoby palącej, a po 15 latach takie jak u osoby, która nie pali.

Kaszel i wyniki spirometrii po rzuceniu palenia

W pierwszych tygodniach kaszel może się nasilić. W brytyjskim badaniu wzięły udział 174 osoby, które rzucały palenie, stosując plaster i korzystając z poradnictwa. Po tygodniu bez papierosa częściej niż przed rzuceniem zgłaszały kaszel, ból gardła i kichanie, a po 1 i 2 tygodniach także afty i objawy przeziębienia. Kaszel z krwią albo duszność, która narasta z dnia na dzień, wymagają pilnej pomocy medycznej.

W badaniu Lung Health Study wzięli udział palacze w wieku od 35 do 60 lat z łagodną albo umiarkowaną przewlekłą obturacyjną chorobą płuc. U tych, którzy rzucili palenie, objętość powietrza wydmuchiwana w pierwszej sekundzie wydechu (FEV1) wzrosła w pierwszym roku średnio o 47 ml, a potem zmniejszała się o 31 ml rocznie, podczas gdy u palących dalej o 62 ml rocznie. Po 5 latach przewlekły kaszel, odkrztuszanie, świszczący oddech i duszność najrzadziej zgłaszały osoby, które przez cały ten czas nie paliły.

Czy rzucenie palenia pomaga osobom po zawale serca?

Tak. W przeglądzie badań obserwacyjnych osoby z chorobą serca albo naczyń, które rzuciły palenie, miały o 39 procent mniejsze ryzyko zgonu z przyczyn sercowo-naczyniowych niż osoby palące nadal. Takie badania pokazują związek, ale nie dowodzą, że cała różnica wynika z rzucenia palenia. W przeglądzie 82 badań nad pacjentami leczonymi w szpitalu liczbę niepalących zwiększało wsparcie, które zaczynało się w szpitalu i trwało dłużej niż miesiąc po wypisie, a przy wsparciu kończącym się wcześniej nie wykazano wyraźnej korzyści.

Ile tygodni przed operacją rzucić palenie?

Im wcześniej, tym lepiej, ale krótsza przerwa też ma znaczenie. W analizie 55 badań z 2025 roku, głównie obserwacyjnych, u osób, które przestały palić co najmniej 4 tygodnie przed zabiegiem, powikłań ogółem było o 31 procent mniej, a powikłań związanych z gojeniem rany o 33 procent mniej niż u palących do dnia operacji. Po co najmniej 8 tygodniach bez papierosa powikłań płucnych było o 37 procent mniej, a po 2 tygodniach o 27 procent mniej. W dwóch niewielkich badaniach liczbę powikłań zmniejszało intensywne wsparcie rozpoczęte 4 do 8 tygodni przed operacją, z rozmowami co tydzień i nikotynową terapią zastępczą. Krótka porada nie zmniejszała liczby powikłań. Pacjent informuje anestezjologa, że stosuje plaster albo inny lek na rzucenie palenia.

Czy po rzuceniu palenia rośnie poziom cukru u chorych na cukrzycę?

Przejściowo może. W brytyjskim badaniu 10 692 palaczy z cukrzycą typu 2 u osób, które rzuciły palenie, hemoglobina glikowana HbA1c wzrosła w pierwszym roku średnio o 0,21 punktu procentowego, a po 3 latach była podobna jak u osób palących dalej. Wzrostu nie tłumaczył przyrost masy ciała. Producenci gumy i plastra z nikotyną zalecają chorym na cukrzycę częstsze pomiary glukozy po rzuceniu palenia, a o zmianie dawek leków na cukrzycę decyduje lekarz.

Palenie niszczy dziąsła i tkanki, które utrzymują zęby. W przeglądzie badań prospektywnych ryzyko zapalenia przyzębia było u palaczy o 85 procent większe, a w przeglądzie badań długoterminowych ryzyko utraty zębów ponad dwa i pół raza większe niż u osób, które nigdy nie paliły. WHO wymienia też przebarwienia zębów, zmianę smaku i nieświeży oddech. Po rzuceniu palenia ryzyko maleje: u byłych palaczy ryzyko zapalenia przyzębia nie różniło się istotnie od ryzyka osób, które nigdy nie paliły, a ryzyko utraty zębów było zbliżone do ryzyka utraty zębów u osób, które nigdy nie paliły. Były to badania obserwacyjne.

Palenie utrudnia też leczenie stomatologiczne. Suchy zębodół to bolesne powikłanie po usunięciu zęba: skrzep wypada z rany albo się rozpada. W przeglądzie badań powikłanie to występowało u około 13,2 procent palaczy i 3,8 procent niepalących. W analizie 32 badań z udziałem 14 115 pacjentów szansa na wczesne niepowodzenie implantu zębowego była u palaczy dwa razy większa. Według metaanalizy 115 badań ryzyko raka jamy ustnej i gardła jest u palących ponad trzy i pół raza większe niż u osób, które nigdy nie paliły. Podwaja się już przy 6 papierosach dziennie albo po 7 latach palenia. W ciągu 10 lat po rzuceniu palenia spada o połowę.

Czy papierosy i e-papierosy szkodzą dziąsłom młodych osób?

W polskim badaniu 992 piętnastolatków krwawienie dziąseł stwierdzono u 25,1 procent uczniów. Po uwzględnieniu między innymi nawyków higieny jamy ustnej palenie papierosów wiązało się z ponad dwa i pół raza większą szansą krwawienia dziąseł, a używanie e-papierosów z prawie dwa razy większą. Badanie przekrojowe nie dowodzi jednak przyczyny, a w przeglądzie badań nad młodzieżą i młodymi dorosłymi pewność wyników o e-papierosach i zdrowiu jamy ustnej oceniono jako niską. E-papierosy są wśród uczniów bardzo popularne: w badaniu ESPAD z 2024 roku w ciągu 30 dni przed badaniem używało ich 37,2 procent uczniów w wieku 15 i 16 lat i 50,9 procent w wieku 17 i 18 lat.

Po roku bez papierosów masa ciała jest średnio o 4,67 kg większa, a najszybciej rośnie w pierwszych 3 miesiącach. W metaanalizie 62 badań opublikowanej w BMJ osoby, które rzuciły palenie bez leków, po miesiącu ważyły średnio o 1,12 kg więcej, po 3 miesiącach o 2,85 kg, a po pół roku o 4,23 kg. Różnice między ludźmi są duże: według wyliczeń autorów po roku około 16 procent osób waży mniej niż przed rzuceniem palenia, a 13 procent tyje o ponad 10 kg. U osób przyjmujących leki na rzucenie palenia masa ciała rosła podobnie. Większy apetyt należy do objawów odstawienia nikotyny.

Mimo przytycia rzucenie palenia nadal chroni serce. W obserwacji uczestników badania Framingham osoby bez cukrzycy, które rzuciły palenie nie dawniej niż 4 lata wcześniej, przytyły więcej niż osoby, które rzuciły dawno. Mimo to ryzyko choroby serca i naczyń było u nich o około połowę mniejsze niż u palących. Jeśli po rzuceniu palenia rozwinie się otyłość, potrzebne jest jej leczenie.

Dym szkodzi też ludziom, którzy sami nie palą, i nie ma takiej ilości, która byłaby dla nich bezpieczna. WHO szacuje, że z ponad 7 milionów zgonów rocznie powodowanych na świecie przez tytoń ponad 1,6 miliona dotyczy niepalących, którzy wdychali cudzy dym. Z danych ze 192 krajów zebranych w analizie za 2004 rok wynika, że z cudzym dymem stykało się wtedy 33 procent niepalących mężczyzn i 35 procent niepalących kobiet.

Szczególnie narażone są dzieci. W 60 badaniach nad niemowlętami i małymi dziećmi palenie w domu wiązało się z o 54 procent większą szansą infekcji dolnych dróg oddechowych i ponad dwa i pół raza większą szansą zapalenia oskrzelików. U dzieci matek palących po porodzie szansa wystąpienia chorób ucha środkowego była o 62 procent większa, a świszczący oddech i astma pojawiają się u dzieci wdychających dym co najmniej o 20 procent częściej, jak wynika z przeglądu badań prowadzonych przez wiele lat. W 2022 roku z dymem tytoniowym w domu stykało się 28,8 procent polskich uczniów w wieku od 13 do 15 lat.

Czy palenie na balkonie chroni dziecko?

Nie wiadomo, czy wystarczająco. W szwedzkim badaniu ankietowym wzięło udział 1990 dzieci w wieku od 12 do 24 miesięcy. Między dziećmi rodziców palących w domu a dziećmi rodziców niepalących stwierdzono istotne różnice w występowaniu przewlekłego kaszlu po infekcji i świszczącego oddechu bez infekcji. Autorzy uznali, że przekonanie, iż palenie na zewnątrz chroni dziecko, wymaga dalszych badań, a ankieta nie pozwala ustalić przyczyn tych różnic.

Jak chronić dziecko przed zatruciem nikotyną z leków?

Dawka nikotyny, którą dorosły palacz dobrze znosi, może według producenta gumy Nicorette ciężko, a nawet śmiertelnie zatruć małe dziecko. Plastry, gumy, tabletki do ssania i aerozol przechowuje się poza zasięgiem dzieci, a zużyty plaster składa się na pół, klejem do środka, i dopiero wtedy wyrzuca. Podejrzenie, że dziecko połknęło gumę albo tabletkę z nikotyną, ssało plaster albo go sobie przykleiło, wymaga pilnej pomocy medycznej.

Większość osób, które próbują rzucić palenie bez pomocy, wraca do papierosów, najczęściej w pierwszym tygodniu. Kto w trakcie kuracji zapali choćby jednego papierosa, powinien porozmawiać z lekarzem albo terapeutą o tym, co poprzedziło zapalenie papierosa: stres, alkohol, towarzystwo palących albo pominięta dawka leku. Zgodnie z charakterystyką produktu leczniczego z cytyzyną nieudaną kurację należy przerwać, a kolejną można zacząć po upływie 2 do 3 miesięcy. Według wytycznych WHO po nawrocie trzeba ocenić, co utrudniło leczenie, i zaplanować kolejną próbę.

Po udanej kuracji przedłużenie leczenia może ograniczyć ryzyko nawrotu, ale korzyść zależy od zastosowanego leku. W przeglądzie Cochrane obejmującym 81 badań nad zapobieganiem nawrotom przyjmowanie warenikliny przez dodatkowe 12 tygodni zmniejszało liczbę powrotów do palenia, choć ten lek jest dziś w Polsce trudno dostępny. U osób, które rzuciły palenie bez żadnej pomocy, przed nawrotem mogła chronić nikotynowa terapia zastępcza. U osób, które rzuciły palenie w ramach leczenia, programy uczące rozpoznawania trudnych sytuacji nie zmniejszały liczby nawrotów, jeśli zaczynały się dopiero po rzuceniu palenia. Skuteczność rozmów z terapeutą potwierdzono przede wszystkim wtedy, gdy towarzyszą kuracji lekiem.

Czy łatwiej rzucić palenie, gdy partner też rzuca?

Bliskie sobie osoby często rzucają palenie w podobnym czasie. W analizie danych 12 067 uczestników badania Framingham szansa, że ktoś nadal pali, była o 67 procent mniejsza, gdy palenie rzucił jego współmałżonek, i o 36 procent mniejsza, gdy rzucił je przyjaciel. Było to badanie obserwacyjne, więc nie dowodzi, że jedna osoba rzuca palenie dlatego, że zrobiła to druga. Programy, które uczyły partnerów i przyjaciół wspierania osoby rzucającej palenie, w zestawieniu 14 badań nie zwiększały wyraźnie odsetka niepalących po pół roku ani po roku.

Palenie tytoniu jest w Polsce główną przyczyną zgonów mężczyzn. Według raportu Agencji Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji, który przytacza analizę globalnego obciążenia chorobami, w 2019 roku odpowiadało za 26,6 procent zgonów mężczyzn, a u kobiet było drugą przyczyną zgonów i odpowiadało za 13,8 procent z nich.

Ile palenie kosztuje budżet państwa i NFZ?

Z akcyzy na wyroby tytoniowe budżet państwa uzyskał w 2025 roku 31,1 mld zł, a łącznie z płynami do e-papierosów i wyrobami nowatorskimi 33,4 mld zł. Jak podaje Najwyższa Izba Kontroli, wpływy z wyrobów tytoniowych były o 9,3 procent niższe od prognozy, a sprzedaż papierosów spadła o 18,2 procent. Według raportu NFZ leczenie pacjentów, u których jako główne rozpoznanie wskazano wybrane choroby odtytoniowe, kosztowało w 2019 roku co najmniej 2,28 mld zł. Kwota ta nie obejmuje zwolnień lekarskich, rent ani utraconej pracy, więc nie da się jej bezpośrednio zestawić z wpływami z akcyzy.

Ile papierosy kosztują palacza i jego rodzinę?

Według Głównego Urzędu Statystycznego paczka 20 papierosów kosztowała w 2025 roku średnio 21,61 zł. Osoba paląca paczkę dziennie wydaje więc na papierosy około 7888 zł rocznie, a w ciągu 10 lat, nawet bez podwyżek, około 79 tysięcy złotych. Podwyżki zapisano jednak w ustawie z października 2024 roku: kwotowa część akcyzy na papierosy wynosi 345 zł za 1000 sztuk od marca 2025 roku, 414 zł w 2026 roku i 476,10 zł od 2027 roku. W badaniu budżetów gospodarstw domowych na wyroby tytoniowe przypadało w 2024 roku średnio 20,40 zł miesięcznie na każdą osobę w gospodarstwie, licząc także dzieci i osoby niepalące.

Czy w Polsce pali coraz mniej osób?

Przez lata tak. W badaniu GUS odsetek mężczyzn palących codziennie zmalał między 2014 a 2019 rokiem z 29 do niespełna 21 procent, a kobiet z 17 do 14 procent. Według Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego PZH po 2020 roku ten spadek się zatrzymał, a u mężczyzn odsetek palących nieco wzrósł. Oba badania prowadzono innymi metodami, więc ich wyników nie porównuje się bezpośrednio. Część palaczy używa też innych produktów z nikotyną: w badaniu PZH 23 procent osób palących codziennie sięgało również po e-papierosy, podgrzewacze tytoniu, saszetki nikotynowe albo tytoń do żucia, a wpływy z akcyzy na płyny do e-papierosów wzrosły w 2025 roku o 76,9 procent. Od lipca 2025 roku przepisy zakazują udostępniania e-papierosów i saszetek nikotynowych osobom poniżej 18 lat.

Korzyści z rzucenia palenia zaczynają się w pierwszej godzinie i rosną przez lata. Według WHO już 20 minut po ostatnim papierosie spadają tętno i ciśnienie krwi, po 10 latach ryzyko raka płuca jest mniej więcej o połowę mniejsze niż u osoby palącej, a po 5 do 15 latach ryzyko udaru mózgu zrównuje się z ryzykiem osoby niepalącej. Paczka papierosów dziennie przestaje też zabierać z domowego budżetu prawie 8 tysięcy złotych rocznie.

Nikt nie musi rzucać palenia sam. Bez żadnej pomocy po pół roku albo roku nie pali tylko od 3 do 5 osób na 100, a lek i rozmowy z terapeutą uzależnień zwiększają tę szansę. W przychodniach Nasz Gabinet lekarz dobiera lek po zapoznaniu się z chorobami pacjenta, przyjmowanymi przez niego lekami i przebiegiem wcześniejszych prób rzucenia palenia. Terapeuta uzależnień pomaga przygotować plan postępowania w sytuacjach, w których najbardziej chce się zapalić. Leczymy w gabinetach w wielu miastach i online, a na pierwszą wizytę nie potrzeba skierowania.