Tomografia płuc dla palaczy a rzucenie palenia

Od października 2026 roku NFZ finansuje program badań przesiewowych raka płuca dla osób po pięćdziesiątce, które przez wiele lat paliły papierosy. Podstawą programu jest niskodawkowa tomografia komputerowa klatki piersiowej, wykonywana bez skierowania co 12 miesięcy (1, 2). Program rusza stopniowo: według NFZ pierwsi pacjenci mają zgłaszać się w drugiej połowie października, a w części województw badania zaczną się prawdopodobnie w listopadzie (2).

Tomografia pozwala wykryć raka płuca wcześniej, kiedy szanse na skuteczne leczenie są większe (2). Nie zmniejsza jednak ryzyka zachorowania. To ryzyko maleje dopiero po rzuceniu palenia. Program obejmuje też interwencję antynikotynową, czyli pomoc w rzucaniu palenia, którą lekarz przeprowadza u każdej palącej osoby, bez względu na wynik badania (1).

Czas między zgłoszeniem się na badanie a omówieniem wyniku to dobry moment, żeby zacząć leczyć uzależnienie od nikotyny. W badaniach z udziałem osób, które przyszły na tomografię płuc, palenie częściej rzucały osoby, którym od razu zaproponowano pomoc, niż osoby, którym tylko wskazano, gdzie jej szukać (3, 4).

W skrócie

• Bezpłatną tomografię płuc w programie NFZ wykonuje się bez skierowania co 12 miesięcy u osób w wieku 55-74 lat, których historia palenia wynosi co najmniej 20 paczkolat (na przykład paczka dziennie przez 20 lat) i które palą albo przestały palić nie dawniej niż 15 lat temu. Osoby w wieku 50-54 lat kwalifikują się tylko przy dodatkowym czynniku ryzyka.
• Tomografia nie chroni przed rakiem płuca. W amerykańskim badaniu NLST ryzyko zgonu z powodu raka płuca u osób, które nadal paliły, było ponad dwukrotnie większe niż u byłych palaczy, także w grupie badanej tomografią.
• Badania nie rozstrzygają jednoznacznie, czy sama tomografia skłania do rzucenia palenia. Lepiej udokumentowane jest działanie pomocy zaproponowanej przy badaniu: kilku rozmów ze specjalistą połączonych z lekiem.
• Rzucenie palenia nie wyklucza z programu. Osoby, które przestały palić nie dawniej niż 15 lat temu i spełniają pozostałe kryteria, nadal wykonują tomografię co 12 miesięcy, bo ryzyko raka płuca po rzuceniu palenia maleje stopniowo.

Kto może zrobić bezpłatną tomografię płuc w programie NFZ?

Do programu badań przesiewowych raka płuca kwalifikują się osoby w wieku 55-74 lat, których historia palenia wynosi co najmniej 20 paczkolat i które nadal palą albo przestały palić nie dawniej niż 15 lat temu. Osoby w wieku 50-54 lat z taką samą historią palenia muszą mieć jeszcze co najmniej jeden dodatkowy czynnik ryzyka (1).

Liczbę paczkolat oblicza się, mnożąc liczbę paczek wypalanych dziennie przez liczbę lat palenia. Paczka dziennie przez 20 lat to 20 paczkolat, tak samo jak dwie paczki dziennie przez 10 lat (2).

Dodatkowe czynniki ryzyka, które dają prawo do badania osobom w wieku 50-54 lat (1):

• co najmniej 2 lata pracy w kontakcie z krzemionką, berylem, niklem, chromem, kadmem, azbestem, związkami arsenu, spalinami silników diesla, dymem ze spalania węgla kamiennego albo sadzą,
• narażenie na radon,
• przebyty chłoniak, rak głowy i szyi albo rak pęcherza moczowego,
• rak płuca u rodzica, rodzeństwa albo dziecka,
• przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP).

Kiedy zgłosić się do lekarza zamiast na tomografię płuc w programie NFZ?

Badanie przesiewowe służy wykrywaniu raka płuca u osób bez objawów, które mogą na niego wskazywać. Z programu wyłączone są osoby z krwiopluciem, chrypką, niezamierzoną utratą masy ciała albo kaszlem trwającym dłużej niż 8 tygodni (1). Z takimi objawami trzeba zgłosić się do lekarza, bo potrzebne są badania diagnostyczne, a nie przesiewowe.

Programem nie są objęte także (1):

• osoby, które w ciągu ostatnich 12 miesięcy miały tomografię komputerową klatki piersiowej,
• osoby z rozpoznanym rakiem płuca albo innym nowotworem obejmującym układ oddechowy, także w ciągu 5 lat obserwacji po zakończeniu leczenia,
• osoby z przeciwwskazaniami do tomografii, na przykład w stanie ogólnym, który nie pozwala na badania diagnostyczne.

Osoby po leczeniu raka płuca mogą się badać w programie po zakończeniu pięcioletniej obserwacji, jeśli spełniają kryteria wieku i palenia (1).

W których województwach NFZ podpisał już umowy na bezpłatną tomografię płuc?

NFZ zawiera umowy z placówkami na okres od 1 października 2026 roku. Według komunikatu NFZ zaktualizowanego 20 października 2026 roku pierwsze umowy podpisano w województwach świętokrzyskim, małopolskim i wielkopolskim, a pierwsi pacjenci mają zgłaszać się do programu w drugiej połowie października. Kolejne konkursy są rozstrzygane. W województwach dolnośląskim, opolskim i podlaskim trzeba je było powtórzyć, więc program ruszy tam prawdopodobnie w listopadzie. NFZ zapowiada, że lista placówek realizujących program pojawi się w wyszukiwarce „Gdzie się leczyć” (2).

Przebieg programu bezpłatnej tomografii płuc

Program składa się z wizyty kwalifikującej, tomografii, wizyty wynikowej i kolejnych badań kontrolnych. Pomoc w rzucaniu palenia jest częścią wizyty wynikowej i należy się każdej osobie, która pali (1).

1. Wizyta kwalifikująca. Lekarz zbiera wywiad i sprawdza, czy pacjent spełnia kryteria programu. Wizytę może prowadzić pulmonolog, chirurg klatki piersiowej, lekarz rodzinny, internista albo lekarz medycyny pracy.
2. Niskodawkowa tomografia komputerowa klatki piersiowej. Radiolog opisuje istotne zmiany w płucach, w śródpiersiu, czyli przestrzeni między płucami, w sercu i w naczyniach wieńcowych. Wykryte guzki płuca przypisuje do kategorii według systemu Lung-RADS w wersji z 2022 roku, a od kategorii zależy dalsze postępowanie.
3. Wizyta wynikowa. Lekarz omawia wynik i przekazuje zalecenia. Osoba niepaląca z wynikiem ujemnym może omówić go podczas teleporady. Przy wyniku wątpliwym albo dodatnim wizyta odbywa się w placówce, a pacjent dostaje skierowanie na kontrolną tomografię albo na dalszą diagnostykę.
4. Kolejna tomografia. Badanie powtarza się po 12 miesiącach albo w terminie wyznaczonym przez lekarza po wyniku wymagającym kontroli.

Przepisy nie określają, z czego ma się składać interwencja antynikotynowa (1). Polski konsensus ekspertów z 2025 roku zaleca, żeby palący uczestnik badań przesiewowych dostał pomoc w rzucaniu palenia już na pierwszej wizycie. Później zaleca rozmowy ze specjalistą, leki, jeśli nie ma przeciwwskazań, i kolejne kontakty przez cały czas trwania programu, także w formie teleporad (5). O chęci rzucenia palenia najlepiej więc powiedzieć już na wizycie kwalifikującej.

Co daje rzucenie palenia osobie, która robi tomografię płuc?

Tomografia pozwala wcześniej wykryć raka płuca, a rzucenie palenia zmniejsza ryzyko zachorowania i zgonu z jego powodu (6, 7).

W badaniu NLST 53 454 osoby z grupy wysokiego ryzyka przez 3 lata miały raz w roku niskodawkową tomografię albo zdjęcie rentgenowskie klatki piersiowej. W grupie badanej tomografią umieralność z powodu raka płuca była o 20% mniejsza niż w grupie badanej zdjęciem rentgenowskim (8).

W dodatkowej analizie danych z NLST ryzyko zgonu z powodu raka płuca u osób, które nadal paliły, było ponad dwukrotnie większe niż u byłych palaczy, zarówno w grupie badanej tomografią, jak i w grupie badanej zdjęciem rentgenowskim. Według autorów 7 lat bez palenia zmniejszało umieralność z powodu raka płuca w podobnym stopniu jak tomografia, a połączenie wielu lat bez palenia z tomografią wiązało się z największym zmniejszeniem umieralności z powodu raka płuca (6). Była to analiza obserwacyjna. Uczestnicy sami decydowali o rzuceniu palenia, więc wynik nie dowodzi, że całą różnicę spowodowało rzucenie palenia.

Opis tomografii obejmuje także zmiany w sercu i w naczyniach wieńcowych (1). Rzucenie palenia zmniejsza ryzyko chorób serca: po roku bez papierosa ryzyko choroby wieńcowej jest mniej więcej o połowę mniejsze niż u osoby, która pali (9). Ile lat życia zyskują osoby, które rzucają palenie po pięćdziesiątce i po sześćdziesiątce, opisujemy w artykule ile lat żyje przeciętny palacz.

Dlaczego badanie płuc to dobry moment na rzucenie palenia?

Przy badaniu płuc motywacja do rzucenia palenia może być większa, a pomoc zaproponowana od razu przy badaniu zwiększa szansę na rzucenie palenia (3, 5). Czy sama tomografia, bez takiej pomocy, skłania do rzucenia palenia, badania nie rozstrzygają jednoznacznie (10, 11).

W duńskim badaniu DLCST 4104 obecnych i byłych palaczy losowo przydzielono do corocznej tomografii przez 5 lat albo do grupy bez badań. Obie grupy dostawały krótkie porady w sprawie rzucenia palenia. Łącznie odsetek byłych palaczy wzrósł z 24% do 37%, a różnica między grupami nie była istotna statystycznie (5, 10). W brytyjskim badaniu UKLS z udziałem 1546 palaczy ankietę wysyłano około 2 tygodnie po przekazaniu wyniku tomografii albo informacji o przydziale do grupy bez badania. Rzucenie palenia od początku badania zadeklarowało w niej 14% respondentów po tomografii i 8% respondentów bez badania, ale po około 2 latach różnica była mniejsza i niepewna (11).

Co pomaga rzucić palenie osobom badanym w kierunku raka płuca?

W metaanalizie z 2023 roku pomoc w rzucaniu palenia udzielana przy badaniach przesiewowych płuc zwiększała szansę na rzucenie palenia w porównaniu ze zwykłą opieką (iloraz szans 2,01). Skuteczne były programy obejmujące co najmniej trzy rozmowy ze specjalistą. Część z nich obejmowała także leki, dlatego wyniku nie należy przypisywać samej liczbie rozmów. Jedna lub dwie rozmowy albo same ulotki i materiały do domu nie zwiększały wyraźnie liczby osób, które przestały palić (3).

W dwóch brytyjskich badaniach część palaczy w wieku 55-75 lat, którzy przyszli na badanie płuc, od razu dostała propozycję pomocy w rzucaniu palenia razem z lekiem. Po roku nie paliło 12,1% z nich, a w grupie, której tylko wskazano, gdzie szukać pomocy, 4,7%. Abstynencję potwierdzano pomiarem tlenku węgla w wydychanym powietrzu (4).

We włoskim badaniu z udziałem 869 osób, które dużo paliły i uczestniczyły w programie badań przesiewowych, przez cały rok nie paliło 32,1% osób przyjmujących cytyzynę i korzystających z poradnictwa oraz 7,3% osób korzystających z samego poradnictwa. Osoby przyjmujące cytyzynę częściej zgłaszały działania niepożądane, głównie dolegliwości ze strony żołądka i jelit (12). W tym badaniu cytyzynę stosowano przez 40 albo 84 dni, więc wynik nie dotyczy wprost 25-dniowej kuracji z polskich charakterystyk produktów leczniczych.

Co zrobić po wyniku tomografii płuc, jeśli nadal palisz?

Od wyniku tomografii zależą termin kolejnego badania i to, czy potrzebna jest dalsza diagnostyka, ale pomoc w rzucaniu palenia należy się palącym uczestnikom przy każdym wyniku (1).

Czy można dalej palić, jeśli tomografia płuc nie wykazała zmian podejrzanych o raka?

Wynik ujemny nie oznacza, że palenie jest bezpieczne. Oznacza, że w dniu badania nie znaleziono zmian podejrzanych o raka płuca. Nie wyklucza zachorowania w kolejnych latach, dlatego następną tomografię w programie wykonuje się po 12 miesiącach (1). Inne zmiany opisane w badaniu, na przykład w sercu, mogą wymagać osobnej kontroli u lekarza. W badaniu NLST osoby z wynikiem bez nieprawidłowości rzucały palenie rzadziej niż osoby, u których badanie wykazało zmiany. Im poważniejsza była zmiana w poprzednim badaniu, tym częściej uczestnicy przestawali palić, a różnice utrzymywały się do 5 lat po ostatnim badaniu (13).

Co oznacza guzek w płucu do kontroli?

Guzek w płucu to niewielka zmiana widoczna w tomografii. Większość guzków wykrywanych w badaniach przesiewowych nie jest rakiem. W badaniu NLST wynik dodatni miało 24,2% tomografii wykonanych w trzech rundach badań, a 96,4% tych wyników okazało się fałszywie dodatnimi, czyli wykryta zmiana nie była rakiem (8). W holendersko-belgijskim badaniu NELSON, w którym mierzono objętość guzków, 9,2% tomografii przesiewowych wykonanych u mężczyzn dało wynik niejednoznaczny, po którym robiono dodatkową tomografię, a 2,1% dało wynik dodatni, po którym kierowano na dalszą diagnostykę (14).

Termin tomografii kontrolnej lekarz wyznacza według kategorii guzka w systemie Lung-RADS (1). Czas oczekiwania na to badanie można wykorzystać, żeby zacząć leczenie uzależnienia od nikotyny. Niepokój przed kolejną tomografią może nasilać chęć zapalenia, dlatego lepiej mieć już lek dobrany z lekarzem i plan na chwile, w których ta chęć przychodzi. Jak poradzić sobie z nagłą chęcią zapalenia w stresie, opisujemy w artykule o głodzie nikotynowym.

Czy warto rzucić palenie podczas dalszych badań po tomografii płuc?

Tak. Skierowanie na dalszą diagnostykę oznacza, że zmianę w płucu trzeba dokładniej zbadać, ale nie jest jeszcze rozpoznaniem raka (1, 8). Rzucenie palenia ma znaczenie także wtedy, gdy rak płuca zostanie rozpoznany. W przeglądzie badań obserwacyjnych osoby z niedrobnokomórkowym rakiem płuca we wczesnym stadium, które dalej paliły, miały prawie trzykrotnie większe ryzyko zgonu z jakiejkolwiek przyczyny niż osoby, które rzuciły palenie po rozpoznaniu. Autorzy ocenili te dowody jako wstępne (15).

Czy po rzuceniu palenia nadal trzeba robić tomografię płuc?

Tak, dopóki osoba spełnia kryteria programu. Program obejmuje osoby, które przestały palić nie dawniej niż 15 lat temu (1). Ryzyko raka płuca po rzuceniu palenia maleje stopniowo, przez wiele lat (7).

W amerykańskim badaniu Framingham ryzyko raka płuca u osób, które dużo paliły, a potem rzuciły palenie, było w ciągu pierwszych 5 lat od rzucenia o 39% mniejsze niż u osób, które paliły dalej. Nawet po 25 latach bez papierosa ryzyko to pozostawało jednak ponad trzykrotnie większe niż u osób, które nigdy nie paliły (7).

Rzucenie palenia przed wizytą kwalifikującą nie zamyka więc drogi do badania. Na wizycie trzeba powiedzieć lekarzowi, ile lat i ile papierosów dziennie się paliło oraz kiedy był ostatni papieros.

Jak zacząć leczenie uzależnienia od nikotyny przed tomografią płuc albo po wyniku?

Najlepiej zacząć od wizyty u lekarza, który dobierze lek z uwzględnieniem chorób i innych przyjmowanych leków, i zaplanować kilka rozmów ze specjalistą, na przykład z psychologiem albo terapeutą uzależnień (3, 5).

1. Powiedz o chęci rzucenia palenia na wizycie w programie. Na wizycie kwalifikującej albo wynikowej zapytaj, na czym polega interwencja antynikotynowa w tej placówce i czy obejmuje lek oraz kolejne rozmowy.
2. Wyznacz dzień rzucenia palenia. Przy leczeniu cytyzyną papierosy trzeba odstawić najpóźniej 5. dnia kuracji (16). Schemat dawkowania opisujemy w artykule o 25-dniowej kuracji cytyzyną.
3. Powiedz lekarzowi o wszystkich przyjmowanych lekach. Po rzuceniu palenia może wzrosnąć stężenie niektórych leków, na przykład teofiliny albo klozapiny (16). Listę leków i chorób, przy których kurację cytyzyną trzeba uzgodnić z lekarzem, zawiera tekst cytyzyna z apteki czy kuracja z lekarzem.
4. Nie zamieniaj papierosów na e-papierosa, tytoń podgrzewany ani saszetki nikotynowe. Te produkty nadal dostarczają nikotynę (5).
5. Umów rozmowy ze specjalistą na pierwsze tygodnie bez papierosa. Rozdrażnienie, niepokój, trudności z koncentracją i bezsenność po odstawieniu papierosów są zwykle najsilniejsze w pierwszym tygodniu i trwają 2-4 tygodnie (17).

Czy osoba po 65. roku życia może przyjmować cytyzynę?

Charakterystyka produktu leczniczego Desmoxan nie zaleca jego stosowania u osób powyżej 65 lat ze względu na ograniczone doświadczenie kliniczne (16). Do programu badań przesiewowych kwalifikują się osoby do 74. roku życia, więc części uczestników lekarz może zaproponować inny lek. Jako leki dla uczestników badań przesiewowych, którzy nie mają przeciwwskazań, polscy eksperci wymieniają nikotynową terapię zastępczą, cytyzynę, bupropion i wareniklinę (5).

Jak wygląda plan leczenia uzależnienia od nikotyny w Naszym Gabinecie?

Plan leczenia uzależnienia od nikotyny trwa 3 miesiące i prowadzimy go online, bez skierowania. Zaczyna się od wywiadu lekarskiego na czacie w aplikacji Nasz Gabinet. Pytania dotyczą między innymi chorób, przyjmowanych leków i wieku. Jeśli przeciwwskazań nie ma, lekarz wystawia e-receptę na cytyzynę. Jeśli któraś odpowiedź wskazuje przeciwwskazanie, najpierw sprawdza sytuację pacjenta i odpowiada mu na czacie. Aplikacja przypomina o każdej dawce i liczy dni bez papierosa. Konsultację z psychologiem pacjent umawia w aplikacji i opłaca osobno.

Najczęściej zadawane pytania

Czy na tomografię płuc w programie NFZ potrzebne jest skierowanie?

Nie. Wystarczy zgłosić się do placówki, która ma umowę z NFZ na program badań przesiewowych raka płuca (2). O udziale w badaniu decyduje lekarz na wizycie kwalifikującej (1).

Kaszlę od kilku tygodni. Czy mogę zgłosić się na tomografię płuc w programie NFZ?

Jeśli kaszel trwa dłużej niż 3 tygodnie, najpierw trzeba zgłosić się do lekarza. Taki próg podaje brytyjska publiczna służba zdrowia NHS, a przy odkrztuszaniu krwi radzi umówić wizytę pilnie (18). Z badania przesiewowego wykluczają kaszel trwający dłużej niż 8 tygodni, krwioplucie, chrypka i niezamierzona utrata masy ciała, bo takie objawy wymagają diagnostyki (1). Kaszel w pierwszych tygodniach po rzuceniu palenia opisujemy w artykule rzucanie palenia dzień po dniu.

Czy przed tomografią płuc warto zamienić papierosy na e-papierosa?

Nie. Polski konsensus ekspertów odradza uczestnikom badań przesiewowych zastępowanie papierosów e-papierosami, tytoniem podgrzewanym albo saszetkami nikotynowymi, bo grozi to utrzymaniem uzależnienia od nikotyny albo powrotem do papierosów (5). Jak odstawić e-papierosa, opisujemy w artykule jak rzucić e-papierosa.

Co zrobić, jeśli palę, ale nie spełniam warunków programu tomografii płuc?

Brak kwalifikacji do badania przesiewowego nie oznacza, że palenie jest bezpieczne. Według polskiego konsensusu palacz, który zgłasza się na badanie, ale nie spełnia kryteriów, powinien dostać poradę dotyczącą rzucenia palenia albo skierowanie do poradni leczenia uzależnienia od tytoniu (5).

Źródła

1. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 14 lipca 2026 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu programów zdrowotnych. Dz.U. 2026 poz. 976, załącznik: lp. 9 Program badań przesiewowych raka płuca. Dziennik Ustaw
2. Narodowy Fundusz Zdrowia. Pierwsze umowy podpisane. Rusza program profilaktyki raka płuca. Komunikat z 2.10.2026, aktualizacja 20.10.2026. nfz.gov.pl
3. Williams PJ, Philip KE, Alghamdi SM i wsp. Strategies to deliver smoking cessation interventions during targeted lung health screening - a systematic review and meta-analysis. Chron Respir Dis. 2023;20:14799731231183446. PMID 37311772, DOI
4. Williams PJ, Philip KEJ, Buttery SC i wsp. Immediate smoking cessation support during lung cancer screening: long-term outcomes from two randomised controlled trials. Thorax. 2024;79(3):269-273. PMID 37875371, DOI
5. Balwicki Ł, Klimiuk KB, Miller M i wsp. Polish consensus on smoking cessation intervention within lung cancer screening. Arch Med Sci. 2025;21(6):2219-2228. PMID 41676427, DOI
6. Tanner NT, Kanodra NM, Gebregziabher M i wsp. The association between smoking abstinence and mortality in the National Lung Screening Trial. Am J Respir Crit Care Med. 2016;193(5):534-541. PMID 26502000, DOI
7. Tindle HA, Stevenson Duncan M, Greevy RA i wsp. Lifetime smoking history and risk of lung cancer: results from the Framingham Heart Study. J Natl Cancer Inst. 2018;110(11):1201-1207. PMID 29788259, DOI
8. National Lung Screening Trial Research Team, Aberle DR, Adams AM i wsp. Reduced lung-cancer mortality with low-dose computed tomographic screening. N Engl J Med. 2011;365(5):395-409. PMID 21714641, DOI
9. World Health Organization. Tobacco: health benefits of smoking cessation. 25.02.2020. who.int
10. Ashraf H, Saghir Z, Dirksen A i wsp. Smoking habits in the randomised Danish Lung Cancer Screening Trial with low-dose CT: final results after a 5-year screening programme. Thorax. 2014;69(6):574-579. PMID 24443174, DOI
11. Brain K, Carter B, Lifford KJ i wsp. Impact of low-dose CT screening on smoking cessation among high-risk participants in the UK Lung Cancer Screening Trial. Thorax. 2017;72(10):912-918. PMID 28710339, DOI
12. Pastorino U, Ladisa V, Trussardo S i wsp. Cytisine therapy improved smoking cessation in the randomized Screening and Multiple Intervention on Lung Epidemics lung cancer screening trial. J Thorac Oncol. 2022;17(11):1276-1286. PMID 35908731, DOI
13. Tammemägi MC, Berg CD, Riley TL i wsp. Impact of lung cancer screening results on smoking cessation. J Natl Cancer Inst. 2014;106(6):dju084. PMID 24872540, DOI
14. de Koning HJ, van der Aalst CM, de Jong PA i wsp. Reduced lung-cancer mortality with volume CT screening in a randomized trial. N Engl J Med. 2020;382(6):503-513. PMID 31995683, DOI
15. Parsons A, Daley A, Begh R, Aveyard P. Influence of smoking cessation after diagnosis of early stage lung cancer on prognosis: systematic review of observational studies with meta-analysis. BMJ. 2010;340:b5569. PMID 20093278, DOI
16. Charakterystyka Produktu Leczniczego Desmoxan 1,5 mg, tabletki, Aflofarm Farmacja Polska, pozwolenie nr 24354, zmiana tekstu 31.10.2025. Rejestr Produktów Leczniczych
17. Hughes JR. Effects of abstinence from tobacco: valid symptoms and time course. Nicotine Tob Res. 2007;9(3):315-327. PMID 17365764, DOI
18. NHS. Cough. Strona sprawdzona 8.12.2023. nhs.uk