Brzuch alkoholowy - skąd się bierze, jak odróżnić go od wodobrzusza i po jakim czasie znika

Brzuch alkoholowy to potoczna nazwa dużego, wypukłego brzucha u osoby, która regularnie pije alkohol. W japońskim badaniu mężczyźni, którzy pili więcej alkoholu, mieli w tomografii więcej tłuszczu trzewnego, czyli tkanki tłuszczowej odłożonej głęboko w jamie brzusznej, wokół jelit, wątroby i trzustki. U osoby pijącej brzuch może się jednak powiększać także od gazów w jelitach albo od płynu, który przy ciężkiej chorobie wątroby zbiera się w jamie brzusznej (wodobrzusze). Te trzy stany różnią się tym, jak brzuch zmienia się w czasie i jakie objawy mu towarzyszą. Rozpoznanie stawia jednak lekarz po zbadaniu brzucha, bo sam wygląd nie wystarcza. Zmiana obwodu brzucha po odstawieniu alkoholu zależy od tego, co go powiększa; sam wygląd nie pozwala przewidzieć, kiedy brzuch się zmniejszy.

W skrócie

• Picie alkoholu wiąże się z tłuszczem trzewnym, który otacza narządy jamy brzusznej. W japońskim badaniu niemal tysiąca mężczyzn ci, którzy pili więcej, mieli więcej tłuszczu trzewnego niezależnie od BMI, a ilość tłuszczu podskórnego nie miała związku z piciem.
• Gram alkoholu to 7 kcal. Przy piciu zwykle je się więcej, a dopóki organizm rozkłada alkohol, spala mniej tłuszczu.
• Wzdęcie może zmieniać wielkość brzucha w ciągu jednego dnia, tłuszczu przybywa i ubywa miesiącami, a wodobrzusze to najczęściej powikłanie marskości wątroby, z którym trzeba szybko iść do lekarza.
• Same ćwiczenia na mięśnie brzucha nie zmniejszyły w badaniu tłuszczu na brzuchu. Tłuszczu trzewnego ubywa, kiedy spada masa ciała, a regularny trening zmniejsza go nawet wtedy, gdy waga zmienia się niewiele.

Czym jest brzuch alkoholowy?

Brzuch alkoholowy to potoczna nazwa otyłości brzusznej u osoby, która regularnie pije alkohol, czyli nadmiaru tłuszczu na brzuchu i wokół narządów jamy brzusznej. Otyłość brzuszną lekarz rozpoznaje po obwodzie talii.

Tłuszcz na brzuchu odkłada się w dwóch warstwach. Tłuszcz podskórny można chwycić w palce. Tłuszcz trzewny leży głębiej, pod mięśniami brzucha, i otacza narządy jamy brzusznej. Gdy jest go dużo, brzuch staje się okrągły i wypchnięty do przodu. Ilość tłuszczu trzewnego można dokładnie zmierzyć w tomografii komputerowej albo w rezonansie magnetycznym. Na co dzień wystarcza pomiar pośredni: obwód talii mierzy się miarą krawiecką w połowie odległości między najniższym żebrem a górnym brzegiem kości biodrowej. Według zaleceń Polskiego Towarzystwa Leczenia Otyłości (PTLO) otyłość brzuszną rozpoznaje się przy obwodzie talii co najmniej 80 cm u kobiet i 94 cm u mężczyzn (2).

Tkanka tłuszczowa trzewna wydziela substancje podtrzymujące stan zapalny i osłabia działanie insuliny. Z tego powodu sprzyja stanowi przedcukrzycowemu i cukrzycy typu 2. Osoby, u których tomografia albo rezonans pokazują dużo tłuszczu trzewnego, częściej zapadają na choroby serca i naczyń oraz choroby metaboliczne i częściej z ich powodu umierają, także po uwzględnieniu innych czynników ryzyka (1).

Czy brzuch alkoholowy jest twardy?

Brzuch z dużą ilością tłuszczu trzewnego może sprawiać wrażenie twardego, bo ten tłuszcz leży pod mięśniami brzucha i nie da się go chwycić w palce. Twardość nie wskazuje jednak przyczyny. Uczucie napięcia i ucisku w brzuchu daje też wzdęcie, a duża ilość płynu w jamie brzusznej wyraźnie go rozdyma, dlatego o przyczynie rozstrzyga badanie u lekarza.

Dlaczego od alkoholu rośnie brzuch?

Alkohol jest kaloryczny, sprzyja jedzeniu większych porcji i na kilka godzin zmniejsza spalanie tłuszczu. U mężczyzn nadmiar tłuszczu częściej niż u kobiet odkłada się na brzuchu.

Gram czystego alkoholu to 7 kcal (4). Kalorie z alkoholu sumują się z kaloriami z jedzenia, a alkohol wypity przed posiłkiem albo do posiłku zwykle sprawia, że je się więcej (5).

Dopóki we krwi jest alkohol, organizm spala mniej tłuszczu. W jednym z badań ośmiu zdrowych mężczyzn dwukrotnie spędziło po dwie doby w komorze pomiarowej, w której sprawdzano, co spala organizm. Kiedy oprócz zwykłego jedzenia dostawali około 96 g alkoholu na dobę, czyli jedną czwartą dobowego zapotrzebowania na energię, spalali w ciągu doby o 36% mniej tłuszczu. Mniej tłuszczu spalali tylko w tych godzinach, w których pili alkohol i ich organizm go rozkładał (6). W innym badaniu, również z udziałem ośmiu mężczyzn, po wypiciu 24 g alkoholu (tyle zawiera mniej więcej półlitrowe piwo o mocy 6%) organizm przez kolejne godziny spalał o 73% mniej tłuszczu. Wątroba zamieniała większość alkoholu w octan, który tkanki zużywały jako paliwo zamiast tłuszczu. Bezpośrednio w tłuszcz zamieniło się mniej niż 5% wypitego alkoholu (7). Autorzy pierwszego badania uznali, że alkohol pity regularnie i dostarczający więcej energii, niż organizm potrzebuje, prawdopodobnie sprzyja odkładaniu tłuszczu i tyciu.

Czy osoby pijące więcej mają więcej tłuszczu trzewnego, sprawdzili japońscy badacze. Zmierzyli go w tomografii komputerowej u 998 mężczyzn w wieku od 40 do 79 lat. Ci, którzy wypijali więcej alkoholu w tygodniu, mieli więcej tłuszczu trzewnego i większy obwód talii, także po uwzględnieniu BMI. Ilość tłuszczu podskórnego nie miała związku z tym, ile pili (8). To badanie przekrojowe, czyli jednorazowe badanie grupy osób, więc wskazuje na związek, ale nie dowodzi, że przyczyną był alkohol.

Czy od piwa rośnie brzuch?

U mężczyzn, którzy piją dużo piwa, obwód talii częściej się zwiększa, ale w dużym badaniu wynikało to głównie z przyrostu całej masy ciała. Badanie nie potwierdziło, że po piwie tłuszcz odkłada się akurat na brzuchu.

W niemieckim badaniu EPIC-Potsdam przez 8,5 roku obserwowano 7876 mężczyzn i 12 749 kobiet. Mężczyźni, którzy pili litr piwa dziennie, mieli o 17% większe ryzyko, że obwód talii im się zwiększy, niż ci, którzy pili go bardzo mało. Ten związek w większości wynikał jednak z ogólnego przyrostu masy ciała, a autorzy uznali, że wyniki nie potwierdzają osobnego wpływu piwa na brzuch (9).

Jak odróżnić brzuch alkoholowy od wzdęcia i wodobrzusza?

Tłuszczu trzewnego przybywa i ubywa powoli, razem z masą ciała. Wzdęcie może zmieniać wielkość brzucha nawet w ciągu jednego dnia. Wodobrzusze to płyn w jamie brzusznej, najczęściej przy marskości wątroby, i z nim trzeba szybko iść do lekarza. Przyczynę rozpoznaje lekarz po zbadaniu brzucha, a w razie wątpliwości po USG.

Skąd się bierze wzdęcie po alkoholu?

Wzdęcie to uczucie gazów, pełności albo ucisku w brzuchu. U części osób brzuch rzeczywiście się wtedy powiększa, u innych obwód brzucha się nie zmienia. Przy przewlekłych wzdęciach dolegliwości są często najsłabsze rano i w nocy, a najsilniejsze po posiłkach i wczesnym wieczorem (10). Wzdęciom sprzyjają napoje gazowane, niektóre warzywa, połykanie powietrza przy jedzeniu, zaparcia i nietolerancje pokarmowe. Przy częstych wzdęciach zaleca się też ograniczyć alkohol (11). Piwo jest przy tym napojem i alkoholowym, i gazowanym. Jeśli po alkoholu oprócz wzdęcia pojawia się ból brzucha, jego przyczyny opisujemy w artykule ból brzucha po alkoholu.

Czym jest wodobrzusze alkoholowe?

Wodobrzusze to płyn, który zbiera się w jamie brzusznej. W krajach zachodnich około 80% przypadków wodobrzusza wywołuje marskość wątroby. Wśród chorych na marskość to najczęstsze poważne powikłanie: co roku pojawia się u 5-10% osób, u których choroba nie dawała wcześniej powikłań (3). Objawy, rozpoznanie i leczenie opisujemy w artykule wodobrzusze alkoholowe.

Czy brzuch alkoholowy da się rozpoznać ze zdjęcia?

Nie. Zdjęcie nie pokazuje, co powiększa brzuch: tłuszcz, gazy czy płyn. Nie widać na nim też, jak brzuch zmienia się w ciągu dnia ani jakie objawy mu towarzyszą. Lekarz ocenia brzuch na podstawie wywiadu i badania, a przy podejrzeniu płynu zleca USG jamy brzusznej i badania krwi pokazujące, jak pracują wątroba i nerki.

Jak wygląda brzuch alkoholowy u kobiet?

U kobiet przed menopauzą nadmiar tłuszczu częściej odkłada się na biodrach, pośladkach i udach. W okresie menopauzy przybywa tłuszczu trzewnego, więc brzuch może zacząć rosnąć. Otyłość brzuszną rozpoznaje się u kobiet przy obwodzie talii od 80 cm.

Tłuszcz odłożony na pośladkach i udach wiąże się z mniejszym ryzykiem chorób serca i chorób metabolicznych niż typowa dla mężczyzn otyłość brzuszna (12). W okresie menopauzy ten rozkład się zmienia. Badacze przez cztery lata obserwowali 156 kobiet. Z wiekiem wszystkim przybywało tłuszczu podskórnego, ale wyraźny przyrost tłuszczu trzewnego wystąpił tylko u tych, które w tym czasie przeszły menopauzę (13).

W badaniu EPIC-Potsdam na początku obserwacji większy obwód talii u osób pijących więcej piwa widać było tylko u mężczyzn. U kobiet w kolejnych latach obwód talii rzadziej się zwiększał u tych, które w ogóle nie piły piwa, niż u tych, które piły je bardzo mało (9). Ryzyko alkoholowej choroby wątroby rośnie u kobiet przy mniejszych ilościach alkoholu niż u mężczyzn (14). Część kobiet odczuwa też wzdęcie w okolicach miesiączki. Kobieta, która regularnie pije i widzi, że rośnie jej brzuch, powinna zmierzyć obwód talii i zapytać lekarza o próby wątrobowe.

Po jakim czasie znika brzuch alkoholowy?

Wzdęcie zmniejsza się, gdy mija jego przyczyna, czasem jeszcze tego samego dnia. Tłuszczu trzewnego ubywa razem z masą ciała, więc na zmiany w obwodzie talii trzeba czekać tygodnie i miesiące. Przy niewielkim chudnięciu traci się go jednak procentowo więcej niż tłuszczu podskórnego.

W badaniu osób, które piły dużo, ale nie były uzależnione ani chore na wątrobę, po miesiącu bez alkoholu masa ciała spadła przeciętnie o 1,5%, a insulinooporność o około jedną czwartą. Obwodu talii w tym badaniu nie mierzono (15).

Autorzy przeglądu 61 prac, w których tłuszcz mierzono w badaniach obrazowych przed odchudzaniem i po nim, zauważyli, że przy niewielkim spadku masy ciała tłuszczu trzewnego ubywa procentowo więcej niż podskórnego. Im więcej uczestnicy schudli, tym mniejsza była ta przewaga (16). Stłuszczenie wątroby, częste u osób, które dużo piją, może po kilku tygodniach abstynencji całkowicie ustąpić (14).

Ile kilogramów można stracić po odstawieniu alkoholu i dlaczego część osób na początku tyje, wyjaśniamy w artykule ile można schudnąć po odstawieniu alkoholu.

Osoba, która pije codziennie dużo albo jest w ciągu alkoholowym, nie powinna odstawiać alkoholu sama z dnia na dzień. Nagłe przerwanie picia może wtedy wywołać zespół abstynencyjny, a w cięższych przypadkach drgawki i majaczenie alkoholowe (17). W takiej sytuacji alkohol odstawia się pod opieką lekarza, w ramach detoksu alkoholowego. Jakie objawy wywołuje odstawienie alkoholu i jak długo trwają, opisujemy w artykule o alkoholowym zespole abstynencyjnym.

Jak pozbyć się brzucha alkoholowego?

Brzuch alkoholowy może się zmniejszyć po odstawieniu alkoholu, gdy spada masa ciała. Regularny trening zmniejsza tłuszcz trzewny nawet przy niewielkim spadku wagi, a same ćwiczenia na mięśnie brzucha nie zmniejszyły w badaniu ani tłuszczu na brzuchu, ani obwodu brzucha.

Autorzy przeglądu 117 badań, w których wzięło udział 4815 osób, sprawdzili, jak na tłuszcz trzewny działa dieta z ograniczeniem kalorii, a jak trening. Po diecie uczestnicy tracili więcej kilogramów, ale po treningu tłuszczu trzewnego ubywało nieco więcej, choć ta różnica nie była pewna statystycznie. Jeśli waga się nie zmieniała, po treningu tłuszczu trzewnego ubywało o 6,1%, a po diecie tylko o 1,1% (18). W innym badaniu 24 osoby losowo podzielono na dwie grupy. Przez 6 tygodni obie jadły tyle samo co wcześniej, ale tylko jedna 5 razy w tygodniu robiła siedem ćwiczeń na mięśnie brzucha. Ćwiczenia nie zmniejszyły ani tłuszczu na brzuchu, ani obwodu brzucha, poprawiły jedynie wytrzymałość mięśni (19).

Waga nie zawsze pokazuje, ile ubyło tłuszczu trzewnego, więc postępy lepiej sprawdzać także miarą krawiecką. Obwód talii najlepiej mierzyć raz w miesiącu, w tym samym miejscu i o tej samej porze, na przykład rano przed jedzeniem. U osób z przewlekłymi wzdęciami brzuch jest często większy po posiłkach i wieczorem.

Jeśli obwód talii wynosi co najmniej 80 cm u kobiety albo 94 cm u mężczyzny, warto pokazać te pomiary lekarzowi. Otyłość jest chorobą przewlekłą. Lekarz ocenia, czy oprócz zmiany jedzenia i ruchu potrzebny jest lek na otyłość. W Naszym Gabinecie leczenie otyłości prowadzimy w 6-miesięcznym programie online: lekarz sprawdza BMI, obwód talii i wyniki badań krwi, a to, czy przepisać lek, ustala według kryteriów PTLO. Lek przepisany na e-receptę pacjent kupuje w aptece osobno. Kontrole lekarskie odbywają się co miesiąc, na podstawie ważenia i pomiarów obwodów wpisywanych w aplikacji. Jeśli pacjent pije ryzykownie, kierujemy go równolegle na leczenie alkoholizmu w naszej poradni uzależnień.

Kiedy duży brzuch u osoby pijącej wymaga pilnej wizyty u lekarza?

Pilnej pomocy wymagają objawy, które mogą świadczyć o chorobie wątroby, trzustki albo jelit. Od razu do szpitala trzeba jechać przy krwi w wymiocinach, czarnym stolcu, nagłym splątaniu, nagłym silnym bólu brzucha albo silnej duszności. Tego samego dnia do lekarza trzeba iść, gdy żółknie skóra lub oczy, puchną nogi albo wzdęciu towarzyszy ból, gorączka lub wymioty. Przy stopniowym powiększaniu się brzucha wraz ze wzrostem masy ciała, bez objawów alarmowych, umów zwykłą wizytę u lekarza. Jeśli masz rozpoznaną marskość wątroby i powiększa się brzuch, potrzebujesz pilnej konsultacji (20).

Kiedy z powiększonym brzuchem zgłosić się na SOR?

Trzeba od razu jechać na szpitalny oddział ratunkowy albo wezwać pomoc, jeśli występują:

• wymioty z krwią albo wymiociny przypominające fusy od kawy,
• bardzo ciemny albo czarny stolec,
• nagłe splątanie albo bełkotliwa mowa,
• nagły, silny ból brzucha, zwłaszcza promieniujący do pleców,
• silna duszność.

Do szpitala nie należy wtedy jechać samemu za kierownicą (11, 20, 21).

Kiedy z powiększonym brzuchem iść do lekarza tego samego dnia?

Do lekarza trzeba się zgłosić jeszcze tego samego dnia, gdy:

• skóra albo białka oczu stają się żółte,
• brzuch rośnie, a jednocześnie puchną nogi, kostki albo stopy,
• pojawia się duszność albo jest większa niż zwykle,
• wzdęciu towarzyszy ból brzucha, gorączka albo dreszcze, wymioty, biegunka lub zaparcie,
• w brzuchu da się wyczuć guz albo zgrubienie,
• nie można oddać moczu, stolca lub gazów (11, 20).

U osoby z wodobrzuszem gorączka albo ból brzucha może oznaczać zakażenie płynu w jamie brzusznej, które trzeba szybko leczyć (3).

Kiedy z brzuchem alkoholowym wystarczy zwykła wizyta?

Zwykłą wizytę umów, gdy brzuch rośnie powoli razem z masą ciała i nie ma objawów alarmowych, a obwód talii wynosi co najmniej 80 cm u kobiety albo 94 cm u mężczyzny. Nie dotyczy to powiększenia brzucha przy rozpoznanej marskości wątroby, które wymaga pilnej konsultacji. Do lekarza trzeba też pójść, jeśli wzdęcie wraca regularnie albo towarzyszy mu utrata wagi bez odchudzania lub krew w stolcu (11). Lekarz zmierzy ciśnienie i obwód talii, zleci badania krwi, w tym próby wątrobowe ALT i AST, glukozę i lipidogram, a w razie potrzeby USG jamy brzusznej. Pełną listę badań opisujemy w artykule badania przed leczeniem otyłości. Ten artykuł nie zastępuje konsultacji lekarskiej.

Najczęściej zadawane pytania

Czy brzuch alkoholowy to objaw alkoholizmu?

Sam brzuch nie wystarcza do rozpoznania uzależnienia. Duży brzuch może wynikać z nadmiaru tłuszczu, wzdęcia albo wodobrzusza i sam nie mówi, ile ktoś pije. Uzależnienie rozpoznaje się po innych objawach, między innymi po utracie kontroli nad piciem i objawach odstawiennych. Jak odróżnić codzienny nawyk od uzależnienia, wyjaśniamy w artykule czy jedno piwo dziennie to alkoholizm. Jeśli mimo rosnącego brzucha i postanowień nie udaje się przestać pić, warto porozmawiać z lekarzem albo terapeutą uzależnień.

Czy brzuch alkoholowy zniknie, jeśli zamienię piwo na wino albo wódkę?

Zamiana piwa na wino albo wódkę nie gwarantuje zmniejszenia obwodu brzucha. Gram alkoholu to 7 kcal bez względu na to, czy pochodzi z piwa, wina czy wódki, a w badaniu japońskim tłuszczu trzewnego było tym więcej, im więcej alkoholu mężczyźni łącznie wypijali. Brzuch może się zmniejszyć po odstawieniu alkoholu, jeśli spadnie masa ciała.

Czy brzuch alkoholowy jest groźny dla zdrowia?

Tak. Otyłość brzuszna, czyli obwód talii od 80 cm u kobiet i od 94 cm u mężczyzn, zwiększa ryzyko chorób serca i naczyń, a tłuszcz trzewny sprzyja insulinooporności i cukrzycy typu 2. U osoby, która pije, rośnie też ryzyko alkoholowej choroby wątroby, tym większe, im więcej alkoholu wypija. Jeśli brzuch powiększa płyn, czyli wodobrzusze, najczęściej jest to powikłanie marskości wątroby, które wymaga pilnej wizyty u lekarza.

Źródła

1. Neeland IJ, Ross R, Després JP i wsp. Visceral and ectopic fat, atherosclerosis, and cardiometabolic disease: a position statement. Lancet Diabetes Endocrinol. 2019;7(9):715-725. PMID 31301983, DOI
2. Polskie Towarzystwo Leczenia Otyłości. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na otyłość 2024. Medycyna Praktyczna, wydanie specjalne, wrzesień 2024. ptlo.org.pl
3. European Association for the Study of the Liver. EASL Clinical Practice Guidelines for the management of patients with decompensated cirrhosis. J Hepatol. 2018;69(2):406-460. PMID 29653741, DOI
4. Traversy G, Chaput JP. Alcohol Consumption and Obesity: An Update. Curr Obes Rep. 2015;4(1):122-130. PMID 25741455, DOI
5. Yeomans MR. Alcohol, appetite and energy balance: is alcohol intake a risk factor for obesity? Physiol Behav. 2010;100(1):82-89. PMID 20096714, DOI
6. Suter PM, Schutz Y, Jequier E. The effect of ethanol on fat storage in healthy subjects. N Engl J Med. 1992;326(15):983-987. PMID 1545851, DOI
7. Siler SQ, Neese RA, Hellerstein MK. De novo lipogenesis, lipid kinetics, and whole-body lipid balances in humans after acute alcohol consumption. Am J Clin Nutr. 1999;70(5):928-936. PMID 10539756, DOI
8. Sumi M, Hisamatsu T, Fujiyoshi A i wsp. Association of Alcohol Consumption With Fat Deposition in a Community-Based Sample of Japanese Men: The Shiga Epidemiological Study of Subclinical Atherosclerosis (SESSA). J Epidemiol. 2019;29(6):205-212. PMID 29848904, DOI
9. Schütze M, Schulz M, Steffen A i wsp. Beer consumption and the 'beer belly': scientific basis or common belief? Eur J Clin Nutr. 2009;63(9):1143-1149. PMID 19550430, DOI
10. Mari A, Abu Backer F, Mahamid M i wsp. Bloating and Abdominal Distension: Clinical Approach and Management. Adv Ther. 2019;36(5):1075-1084. PMID 30879252, DOI
11. NHS. Bloating. nhs.uk
12. Karastergiou K, Smith SR, Greenberg AS i wsp. Sex differences in human adipose tissues - the biology of pear shape. Biol Sex Differ. 2012;3(1):13. PMID 22651247, DOI
13. Lovejoy JC, Champagne CM, de Jonge L i wsp. Increased visceral fat and decreased energy expenditure during the menopausal transition. Int J Obes (Lond). 2008;32(6):949-958. PMID 18332882, DOI
14. European Association for the Study of the Liver. EASL Clinical Practice Guidelines: Management of alcohol-related liver disease. J Hepatol. 2018;69(1):154-181. PMID 29628280, DOI
15. Mehta G, Macdonald S, Cronberg A i wsp. Short-term abstinence from alcohol and changes in cardiovascular risk factors, liver function tests and cancer-related growth factors: a prospective observational study. BMJ Open. 2018;8(5):e020673. PMID 29730627, DOI
16. Chaston TB, Dixon JB. Factors associated with percent change in visceral versus subcutaneous abdominal fat during weight loss: findings from a systematic review. Int J Obes (Lond). 2008;32(4):619-628. PMID 18180786, DOI
17. Jesse S, Bråthen G, Ferrara M i wsp. Alcohol withdrawal syndrome: mechanisms, manifestations, and management. Acta Neurol Scand. 2017;135(1):4-16. PMID 27586815, DOI
18. Verheggen RJHM, Maessen MFH, Green DJ i wsp. A systematic review and meta-analysis on the effects of exercise training versus hypocaloric diet: distinct effects on body weight and visceral adipose tissue. Obes Rev. 2016;17(8):664-690. PMID 27213481, DOI
19. Vispute SS, Smith JD, LeCheminant JD i wsp. The effect of abdominal exercise on abdominal fat. J Strength Cond Res. 2011;25(9):2559-2564. PMID 21804427, DOI
20. NHS. Cirrhosis. nhs.uk
21. NHS. Acute pancreatitis. nhs.uk