Badania przed leczeniem otyłości - jakie wykonać i po co?

Przed leczeniem otyłości lekarz zleca kilka podstawowych badań krwi i moczu. Ich wyniki pokazują, czy nadmiar masy ciała wywołał już choroby, które trzeba leczyć równolegle, na przykład stan przedcukrzycowy, zaburzenia lipidowe albo stłuszczenie wątroby, oraz czy coś przemawia przeciw wybranej metodzie leczenia. Zalecenia Polskiego Towarzystwa Leczenia Otyłości (PTLO) z 2024 roku wymieniają osiem takich badań: glikemię na czczo, test obciążenia glukozą albo hemoglobinę glikowaną, lipidogram, kwas moczowy, TSH, ALT i AST, kreatyninę z eGFR, morfologię oraz badanie ogólne moczu (PTLO 2024). W gabinecie lekarz mierzy też ciśnienie mankietem dobranym do obwodu ramienia. Innych hormonów, insuliny ani kortyzolu nie oznacza się każdemu pacjentowi; lekarz zleca je, gdy wskazują na to objawy albo wcześniejsze wyniki.

W skrócie

• Polskie wytyczne zalecają każdemu choremu na otyłość osiem badań: glikemię lub HbA1c, lipidogram, kwas moczowy, TSH, ALT i AST, kreatyninę z eGFR, morfologię i badanie ogólne moczu.
• Badania służą do wykrycia powikłań otyłości, takich jak cukrzyca, zaburzenia lipidowe czy stłuszczenie wątroby, i do sprawdzenia, czy wybrany lek jest dla pacjenta bezpieczny.
• Przed pierwszą wizytą nie trzeba robić pełnego zestawu. Wyniki z ostatnich miesięcy warto zabrać, a brakujące badania lekarz zleci sam.
• Kortyzol, testosteron czy badanie snu lekarz zleca tylko przy konkretnych objawach. Nie ma jednego pakietu dla wszystkich.

Czy przed pierwszą wizytą trzeba wykonać badania?

Nie trzeba. Na pierwszej wizycie lekarz zbiera wywiad, mierzy masę ciała, obwód talii i ciśnienie, a potem zleca te badania, których brakuje. Jeśli pacjent ma wyniki z ostatnich miesięcy, lekarz zwykle z nich korzysta i nie każe powtarzać wszystkiego od początku.

Wszystkie osiem podstawowych badań może bezpłatnie zlecić lekarz rodzinny na NFZ, bo mieszczą się w katalogu badań podstawowej opieki zdrowotnej. Na wizytę warto zabrać także wypisy ze szpitala, wyniki badań obrazowych, jeśli je robiono, oraz listę przyjmowanych leków z dawkami. Co jeszcze przygotować i o co zapyta lekarz, opisujemy w poradniku o tym, od czego zacząć leczenie otyłości.

Jakie wyniki badań przynieść na pierwszą wizytę w placówce Nasz Gabinet?

Na pierwszą wizytę w ramach leczenia otyłości w Nasz Gabinet wystarczą wyniki badań z przychodni POZ, jeśli pacjent je ma. Lekarz sprawdza, których podstawowych badań brakuje, i zleca tylko te. Pierwsza wizyta kosztuje 250 zł, tyle samo w gabinecie i online. Stacjonarnie przyjmujemy we Wrocławiu, w Warszawie, Łodzi, Krakowie i Katowicach. Pacjent z innego miasta przesyła przed wizytą online wyniki badań oraz własne pomiary masy ciała i ciśnienia, a lekarz decyduje, czy do kwalifikacji potrzebne jest jeszcze badanie w gabinecie.

Jakie badania zleca lekarz przed leczeniem otyłości?

Podstawą jest osiem badań laboratoryjnych, które PTLO zaleca każdemu choremu z nadwagą lub otyłością, oraz pomiar ciśnienia w gabinecie. Dodatkowe badania lekarz zleca wtedy, gdy wywiad, badanie fizykalne albo wyniki wskazują na konkretną chorobę.

Badania w kierunku cukrzycy - glukoza, HbA1c i OGTT

Cukrzyca typu 2 jest najczęstszym powikłaniem otyłości, a przez długi czas nie daje objawów. Stan przedcukrzycowy rozpoznaje się przy glikemii na czczo od 100 do 125 mg/dl albo HbA1c od 5,7 do 6,4%, a cukrzycę przy glikemii na czczo co najmniej 126 mg/dl w dwóch pomiarach albo HbA1c co najmniej 6,5% (PTD 2025). Hemoglobina glikowana pokazuje średnią glikemię z ostatnich 2-3 miesięcy, więc nie wymaga bycia na czczo. Doustny test obciążenia 75 g glukozy (OGTT) trwa 2 godziny i lekarz zleca go zwykle wtedy, gdy wcześniejsze wyniki są na granicy normy. Amerykańska grupa ekspertów USPSTF zaleca badania przesiewowe w kierunku cukrzycy u wszystkich dorosłych w wieku 35-70 lat z nadwagą lub otyłością (USPSTF, JAMA 2021).

Jak cukrzyca zmienia leczenie otyłości?

U pacjenta z cukrzycą lekarz leczy jednocześnie obie choroby, a jeśli pacjent przyjmuje insulinę albo pochodną sulfonylomocznika, lekarz przed włączeniem leku na otyłość zmniejsza ich dawki i prosi o częstsze pomiary cukru, bo połączenie tych leków zwiększa ryzyko hipoglikemii. Przy cukrzycowej chorobie oczu przed leczeniem semaglutydem potrzebna jest też kontrola okulistyczna.

Co pokazują lipidogram i badanie kwasu moczowego?

Przy otyłości brzusznej typowy układ wyników to wysokie triglicerydy, niski cholesterol HDL i podwyższony cholesterol nie-HDL. Taki lipidogram świadczy o większym ryzyku miażdżycy. Zaburzenia lipidowe leczy się równolegle z redukcją masy ciała, dlatego lipidogram robi każdy chory na otyłość. Lipidogramu nie trzeba robić na czczo. Europejskie towarzystwa miażdżycy i medycyny laboratoryjnej uznały, że po zwykłym posiłku wyniki zmieniają się w stopniu bez znaczenia klinicznego, a powtórzenie na czczo zalecają dopiero przy triglicerydach powyżej 440 mg/dl (Nordestgaard i wsp., Eur Heart J 2016). Triglicerydy powyżej 880 mg/dl oznaczają ryzyko ostrego zapalenia trzustki i wymagają pilnej konsultacji.

Na liście podstawowych badań jest też kwas moczowy. Jego podwyższone stężenie, czyli hiperurykemia, często współistnieje z otyłością, nadciśnieniem i zaburzeniami gospodarki cukrowej. Nieleczona hiperurykemia sprzyja dnie moczanowej i kamicy nerkowej.

Dlaczego lekarz zleca badanie TSH każdej osobie z otyłością?

TSH oznacza się u każdej osoby z rozpoznaną otyłością, niezależnie od tego, czy ma objawy niedoczynności tarczycy. Według polskich zaleceń subkliniczną niedoczynność tarczycy stwierdza się u 14,6% osób z otyłością, a jawną u 14% (PTLO 2024). Nieleczona jawna niedoczynność pogarsza samopoczucie, zwiększa ryzyko chorób serca i uniemożliwia skuteczne leczenie otyłości. Gdy TSH jest podwyższone, lekarz zleca FT4 i przeciwciała anty-TPO. Umiarkowanie podwyższone TSH bywa też skutkiem samej otyłości, dlatego o włączeniu leków na tarczycę lekarz decyduje dopiero po tych badaniach.

Co ALT i AST mówią o stanie wątroby?

Stłuszczenie wątroby związane z zaburzeniami metabolicznymi (MASLD) występuje u 70-80% chorych na otyłość i przez lata nie daje dolegliwości. Podwyższone ALT i AST są często pierwszym sygnałem choroby wątroby. U pacjenta ze stłuszczeniem lekarz oblicza wskaźnik FIB-4 z wieku, ALT, AST i liczby płytek krwi. Wynik poniżej 1,3 oznacza małe ryzyko włóknienia, a wynik 1,3 i wyższy jest wskazaniem do elastografii, czyli badania sztywności wątroby. Podwyższone enzymy wątrobowe mają też inne przyczyny, w tym regularne picie alkoholu, wirusowe zapalenie wątroby i niektóre leki. Które wyniki wskazują na alkohol, opisujemy w artykule o tym, jakie badania krwi wskazują na alkoholizm.

Kreatynina, eGFR i badanie moczu przed rozpoczęciem leczenia

Kreatynina z eGFR pokazuje, jak pracują nerki. Leki na otyłość z grupy analogów GLP-1 powodują często nudności, wymioty i biegunkę, a odwodnienie pogarsza czynność nerek, szczególnie gdy była już osłabiona. Przy ciężkiej niewydolności nerek (eGFR poniżej 30) producenci semaglutydu i liraglutydu nie zalecają ich stosowania. Badanie ogólne moczu uzupełnia ocenę nerek: otyłość sprzyja przeciążeniu kłębuszków nerkowych, a objawem tego przeciążenia jest białko w moczu. Glukoza w moczu wskazuje z kolei na wysoką glikemię.

Po co wykonuje się morfologię krwi przed leczeniem otyłości?

Morfologia wykrywa niedokrwistość, na przykład z niedoboru żelaza albo witaminy B12. Osoby z otyłością są bardziej narażone na takie niedobory, a bardzo restrykcyjne diety i operacje bariatryczne dodatkowo je pogłębiają. Z morfologii pochodzi też liczba płytek krwi potrzebna do obliczenia FIB-4.

Kiedy lekarz zleca dodatkowe badania przy otyłości?

Dodatkowe badania lekarz zleca, gdy objawy albo wyniki wskazują na chorobę, której podstawowy zestaw nie wykrywa. Zalecenia wymieniają takie sytuacje: zaburzenia miesiączkowania u kobiet, zaburzenia wzwodu u mężczyzn, podejrzenie chorób hormonalnych, obrzęki, depresję, choroby serca, kamicę pęcherzyka żółciowego, obturacyjny bezdech senny i otyłość wtórną. U kobiet lekarz pyta o regularność miesiączek, bo nieregularne cykle mogą wskazywać na zespół policystycznych jajników.

Czy przy otyłości trzeba badać kortyzol?

Nie każdemu. Nadmiar kortyzolu stwierdza się u około 0,9% osób z otyłością, dlatego diagnostyki w kierunku zespołu Cushinga nie prowadzi się u wszystkich. Lekarz zleca ją przy objawach takich jak szerokie, czerwone rozstępy, łatwe powstawanie siniaków, osłabienie mięśni ud i ramion, a także przy otyłości brzusznej współistniejącej z cukrzycą typu 2, nadciśnieniem lub osteoporozą. Tak samo zaleca amerykańskie Endocrine Society: testy w kierunku zespołu Cushinga wykonuje się u pacjentów z wieloma narastającymi objawami tej choroby (Nieman i wsp., J Clin Endocrinol Metab 2008). Badaniem przesiewowym jest test hamowania z 1 mg deksametazonu. Polskie Towarzystwo Leczenia Otyłości odradza w tym celu oznaczanie porannego kortyzolu we krwi, choć takie badanie często trafia do komercyjnych pakietów. Hiperkortyzolemię wyklucza się także u każdego pacjenta przed planowaną operacją bariatryczną.

Kiedy przy otyłości bada się testosteron?

Niedobór testosteronu występuje u 32,7-45% mężczyzn z otyłością, ale wytyczne nie przewidują badań hormonalnych u każdego z nich. Lekarz pyta o objawy, takie jak spadek libido, zaburzenia wzwodu, niepłodność, osłabienie siły mięśni czy powiększenie gruczołów piersiowych. Testosteron całkowity oznacza się przy takich objawach oraz u mężczyzn z cukrzycą typu 2 lub zespołem metabolicznym. Spadek masy ciała o 5-10% może podnieść stężenie testosteronu.

Badanie snu, echo serca i próba wysiłkowa

Głośne chrapanie z przerwami w oddychaniu, poranne bóle głowy i senność w ciągu dnia to objawy obturacyjnego bezdechu sennego. Przy takim podejrzeniu wykonuje się polisomnografię, czyli nocne badanie snu. Ocenę serca uzupełnia w razie potrzeby próba wysiłkowa i echo serca.

Jak lekarz ocenia nastrój i sposób jedzenia?

Przy podejrzeniu depresji lekarz wykonuje wstępną ocenę, na przykład skalą depresji Becka. Obniżony nastrój i napadowe objadanie się wpływają na wybór leczenia, więc lekarz pyta o nie już na pierwszej wizycie.

Czy trzeba oznaczać insulinę i witaminę D oraz obliczać HOMA-IR?

Insuliny, HOMA-IR i witaminy D nie ma na liście badań zalecanych każdemu choremu na otyłość. Wiele laboratoriów sprzedaje jednak pakiety badań na otyłość, w których insulina na czczo, wskaźnik HOMA-IR, poranny kortyzol i witamina D są podawane jako standard. O rozpoznaniu stanu przedcukrzycowego i cukrzycy decydują glikemia, HbA1c i OGTT, a wynik insuliny nie zmienia kwalifikacji do leczenia otyłości. Witaminę D, ferrytynę czy witaminę B12 lekarz zleca, gdy objawy, dieta albo planowana operacja bariatryczna wskazują na ryzyko niedoboru.

Czy przed leczeniem trzeba oznaczać kalcytoninę lub wykonywać USG tarczycy?

Nie rutynowo. Pacjenci pytają o te badania, bo w ulotkach analogów GLP-1 pojawia się wzmianka o raku rdzeniastym tarczycy. Ten nowotwór obserwowano w badaniach na gryzoniach, a amerykańska charakterystyka tych leków nie zaleca rutynowego oznaczania kalcytoniny ani USG tarczycy przed leczeniem. Lekarz pyta natomiast, czy ten rak lub zespół MEN2 wystąpił w rodzinie. Rutynowo nie oznacza się także enzymów trzustkowych.

Jakie badania powtarza się w trakcie leczenia otyłości?

Na każdej kontroli lekarz sprawdza masę ciała, obwód talii, ciśnienie i tętno. Według polskich wytycznych leczenie farmakologiczne jest skuteczne, gdy po 3 miesiącach przyjmowania leku w dawce terapeutycznej masa ciała spada o co najmniej 5% (PTLO 2024). Badania krwi, przede wszystkim glikemię lub HbA1c, lipidogram, ALT, AST i kreatyninę, powtarza się co kilka miesięcy. Pokazują, czy leczenie cofa powikłania otyłości. Poprawa ciśnienia, glikemii albo lipidów uzasadnia dalsze leczenie nawet wtedy, gdy masa ciała spadła o mniej niż 5%. Częstotliwość badań ustala lekarz prowadzący, zależnie od wyjściowych wyników i przyjmowanego leku.

Pacjenci z cukrzycą leczoną insuliną mierzą glikemię częściej niż zwykle, a osoby przyjmujące leki przeciwzakrzepowe, takie jak warfaryna czy acenokumarol, na początku leczenia częściej kontrolują INR.

Jakie objawy podczas leczenia otyłości wymagają pilnej pomocy?

Nagły obrzęk ust, języka lub gardła, nasilona duszność albo utrata przytomności mogą oznaczać ciężką reakcję alergiczną i wymagają natychmiastowej pomocy medycznej, bez czekania na kontakt z poradnią. Tak samo pilne jest kołatanie serca, któremu towarzyszą ból w klatce piersiowej, duszność lub omdlenie.

Natychmiastowej oceny medycznej wymagają również:

• silny, nieustępujący ból brzucha, który może promieniować do pleców,
• ból pod prawym łukiem żebrowym z gorączką lub zażółceniem skóry i oczu,
• nagła utrata widzenia lub szybkie pogarszanie się wzroku,
• nagły obrzęk twarzy,
• utrzymujące się kołatanie serca.

Z tymi objawami skontaktuj się od razu z lekarzem. Jeśli nie możesz szybko uzyskać pomocy, zgłoś się na SOR. Nie czekaj do końca dnia ani na planową kontrolę.

Pilnego kontaktu z lekarzem wymagają też powtarzające się wymioty, przez które nie można utrzymać wypitych płynów. Mogą prowadzić do odwodnienia, zwłaszcza u osób z chorobą nerek.

Najczęściej zadawane pytania

Czy na badania przed leczeniem otyłości trzeba iść na czczo?

Na czczo, czyli po co najmniej 8 godzinach bez jedzenia, oznacza się glikemię i wykonuje test OGTT. Hemoglobiny glikowanej, TSH i lipidogramu nie trzeba robić na czczo, ale jeśli wszystkie badania pobiera się jednego dnia, najprościej przyjść rano przed śniadaniem. Wodę wolno pić.

Czy można wykorzystać wcześniejsze wyniki badań?

Nie ma jednej granicy dla wszystkich badań. Wyniki z ostatnich kilku miesięcy lekarz zwykle wykorzystuje, jeśli w tym czasie nie zmieniły się masa ciała, przyjmowane leki ani samopoczucie. Starsze wyniki też warto zabrać, bo pokazują, jak zmieniały się glikemia, lipidy czy enzymy wątrobowe. O tym, które badania powtórzyć, lekarz decyduje na wizycie.

Czy badania przed leczeniem otyłości można zrobić na NFZ?

Tak. Glikemię, HbA1c, lipidogram, kwas moczowy, TSH, ALT, AST, kreatyninę, morfologię i badanie ogólne moczu zleca bezpłatnie lekarz rodzinny, jeśli uzna je za potrzebne. Wyniki z przychodni POZ można przynieść także na prywatną wizytę u lekarza od otyłości.

Czy lekarz przepisze lek na otyłość bez badań?

Nie. Przed włączeniem leku lekarz ocenia stan zdrowia pacjenta. Kwalifikacja opiera się na BMI, obwodzie talii i chorobach towarzyszących, a wyniki badań krwi i moczu pokazują, czy lek jest bezpieczny i czy trzeba zmienić dawki innych leków, na przykład przeciwcukrzycowych.

Źródła

• Bąk-Sosnowska M, Białkowska M, Bogdański P i wsp. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na otyłość 2024 - stanowisko Polskiego Towarzystwa Leczenia Otyłości. Medycyna Praktyczna, wydanie specjalne, wrzesień 2024. ptlo.org.pl
• Polskie Towarzystwo Diabetologiczne. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych z cukrzycą 2025. ptdiab.pl
• US Preventive Services Task Force, Davidson KW, Barry MJ i wsp. Screening for Prediabetes and Type 2 Diabetes: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement. JAMA. 2021;326(8):736-743. PMID 34427594, DOI
• Nordestgaard BG, Langsted A, Mora S i wsp. Fasting is not routinely required for determination of a lipid profile. Eur Heart J. 2016;37(25):1944-1958. PMID 27122601, DOI
• Nieman LK, Biller BMK, Findling JW i wsp. The diagnosis of Cushing's syndrome: an Endocrine Society Clinical Practice Guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2008;93(5):1526-1540. PMID 18334580, DOI
• Europejska Agencja Leków. Wegovy (semaglutyd) - charakterystyka produktu leczniczego. ema.europa.eu