Wiele osób żyjących blisko kogoś, kto jest uzależniony czuje, że całe życie zaczyna kręcić się wokół cudzego problemu. Myśli, emocje i codzienne decyzje coraz częściej są podporządkowane temu w jakim jest stanie i jak zapobiec kolejnym konsekwencjom. Właśnie dlatego współuzależnienie bywa tak trudne do zauważenia. Z zewnątrz wygląda jak troska a w środku często wiąże się z ciągłym napięciem, zmęczeniem i rezygnowaniem z własnych potrzeb. Ten tekst pomoże sprawdzić, czy opisane mechanizmy mogą dotyczyć także Ciebie lub kogoś z Twojego otoczenia.
Czym jest współuzależnienie?
Współuzależnienie to utrwalony sposób funkcjonowania emocjonalnego i behawioralnego, który rozwija się u osób pozostających w bliskiej relacji z kimś uzależnionym. Zjawisko to nie polega na samym byciu blisko problemu, lecz na stopniowym dostosowywaniu całego życia do nałogu (np. picia) drugiej osoby. Obejmuje ono myślenie, emocje, reakcje i decyzje, które coraz mniej służą własnemu dobrostanowi, a coraz bardziej skupiają się na kontrolowaniu, łagodzeniu skutków lub przewidywaniu zachowań drugiej osoby.
Należy pamiętać, że współuzależnienie nie jest cechą charakteru ani oznaką słabości psychicznej. To mechanizm przystosowawczy, który powstaje w odpowiedzi na długotrwały stres i napięcie emocjonalne. W warunkach życia z osobą uzależnioną, organizm i psychika próbują utrzymać równowagę za wszelką cenę, nawet jeśli odbywa się to kosztem własnych granic i potrzeb. Z czasem jednak te strategie, które miały chronić, same zaczynają pogłębiać problem.
Kim jest osoba współuzależniona?
Osoba współuzależniona to ktoś, kto stopniowo zaczyna dostosowywać swoje funkcjonowanie do uzależnienia drugiego człowieka. Myśli, emocje i zachowania coraz częściej koncentrują się wokół problemu. W efekcie własne potrzeby i dobrostan schodzą na dalszy plan.
Najczęściej mówi się o osobie współuzależnionej od alkoholu w kontekście relacji partnerskiej, jednak współuzależnienie od alkoholika może dotyczyć również innych ról rodzinnych. W praktyce mechanizmy te często rozwijają się u dzieci wychowujących się w rodzinach z problemem alkoholowym, dorosłych dzieci alkoholików (DDA), a także u rodziców osób uzależnionych. Każda z tych ról niesie inne doświadczenia, ale wspólnym mianownikiem jest długotrwałe życie w niepewności i poczuciu odpowiedzialności za zachowania osoby pijącej.
Warto podkreślić, że nie trzeba mieszkać z osobą uzależnioną ani pozostawać z nią w związku partnerskim. Współuzależnienie może dotyczyć również rodzeństwa, dalszej rodziny, a czasem nawet osób emocjonalnie zaangażowanych spoza rodziny. Znaczenie ma tu nie formalna relacja, lecz stopień emocjonalnego uwikłania i podporządkowania własnego życia problemowi alkoholowemu drugiej osoby.
Na czym polega współuzależnienie od alkoholu?
Mechanizm współuzależnienia od alkoholu polega na przejmowaniu coraz większej odpowiedzialności za funkcjonowanie alkoholika oraz za skutki nałogu. W praktyce oznacza to ciągłe kontrolowanie zachowań i ilości wypijanego alkoholu, przewidywanie kryzysów oraz próby zapobiegania ich konsekwencjom.
Osoba współuzależniona od alkoholika często usprawiedliwia picie, minimalizuje problem lub zaprzecza jego skali. Przejmuje obowiązki osoby pijącej, tłumaczy ją w pracy, rodzinie czy przed dziećmi. Nadodpowiedzialność staje się sposobem na utrzymanie pozorów kontroli i względnej stabilności, choć w rzeczywistości prowadzi do narastającego wyczerpania emocjonalnego.
Zobacz także: Od jutra nie piję – dlaczego alkoholik kłamie?
Cechy osoby współuzależnionej – jak zachowuje się osoba współuzależniona?
Osoba współuzależniona często funkcjonuje w stałym napięciu i poczuciu odpowiedzialności za innych. Jej zachowania nie wynikają ze złej woli, lecz z długotrwałego życia w nieprzewidywalnej i obciążającej sytuacji.
Najczęstsze cechy osoby współuzależnionej to:
- silna potrzeba kontroli sytuacji, zachowań i emocji osoby uzależnionej, często połączona z ciągłym „czuwaniem" i przewidywaniem kryzysów,
- potrzeba ratowania innych i brania odpowiedzialności za cudze decyzje, nawet wtedy, gdy prowadzi to do przeciążenia i wyczerpania,
- trudność w stawianiu granic i mówieniu „nie", także w sytuacjach, które są dla niej szkodliwe,
- poczucie winy pojawiające się przy próbach zadbania o siebie lub postawienia granicy,
- lęk przed konfliktem, który sprawia, że osoba współuzależniona unika rozmów, konfrontacji i wyrażania własnych emocji,
- podporządkowanie własnych potrzeb, planów i uczuć problemowi drugiej osoby.
Przeczytaj także: Jak powinna postępować żona alkoholika?
Objawy współuzależnienia – sygnały ostrzegawcze
Objawy współuzależnienia mogą dotyczyć sfery emocjonalnej, psychicznej oraz somatycznej i często narastają stopniowo. Wiele osób przez długi czas nie łączy ich bezpośrednio z relacją z osobą pijącą, traktując je jako normalną reakcję na stres. Do najczęstszych sygnałów ostrzegawczych należą:
- lęk, niepokój oraz nadmierna czujność związana z obawą o zachowanie osoby uzależnionej,
- obniżony nastrój, poczucie przytłoczenia, bezradności lub rezygnacji,
- życie pod dyktando osoby uzależnionej, podporządkowanie planów, decyzji i emocji,
- silne poczucie odpowiedzialności za cudze zachowanie i zdrowie.
Zobacz także: Manipulacje alkoholika – jak alkoholik manipuluje żoną?
Dlaczego osoba współuzależniona często nie widzi problemu?
Osoba współuzależniona bardzo często nie postrzega swojego funkcjonowania jako problemu, ponieważ problem rozwija się stopniowo i staje się nową normą codziennego życia. Jednym z głównych czynników jest zaprzeczanie – umniejszanie skali trudności oraz przekonanie, że sytuacja jest pod kontrolą. Dzięki temu możliwe jest dalsze funkcjonowanie w chronicznym stresie bez konieczności konfrontowania się z rzeczywistością.
Na utrwalanie współuzależnienia wpływają także społeczne mity dotyczące relacji rodzinnych. Poświęcanie się dla „dobra rodziny" czy ratowanie bliskiego za wszelką cenę bywa społecznie nagradzane i postrzegane jako dowód miłości lub lojalności. W takiej narracji trudno dostrzec granicę między zdrowym wsparciem a autodestrukcyjnym zaangażowaniem, które z czasem zaczyna szkodzić równie mocno, jak sam problem z uzależnieniem.
Przeczytaj także: Syndrom DDD – dzieci dorosłych dysfunkcyjnych
Czy współuzależnienie można leczyć?
Współuzależnienie podlega pracy terapeutycznej, a poprawa jakości życia jest możliwa niezależnie od tego, czy osoba uzależniona podejmuje leczenie. Terapia polega na zrozumieniu zachowań, które powstały w odpowiedzi na długotrwały stres.
Istotnym elementem procesu zdrowienia jest psychoedukacja, czyli zdobycie wiedzy na temat uzależnienia oraz ról, jakie nieświadomie przejmuje osoba bliska. To pozwala oddzielić odpowiedzialność za własne życie od odpowiedzialności za decyzje osoby uzależnionej. Terapia daje przestrzeń do pracy nad emocjami, poczuciem winy, lękiem oraz niską samooceną. Ważnym obszarem jest także nauka stawiania granic i odzyskiwania wpływu na własne decyzje, bez potrzeby kontroli czy ratowania innych. Proces terapeutyczny pomaga stopniowo budować zdrowsze relacje, w których wsparcie nie oznacza rezygnacji z siebie ani przejmowania odpowiedzialności za cudze zachowania.
Zobacz także: Jak postępować z alkoholikiem – wskazówki dla rodziny
Wsparcie dla osoby współuzależnionej – kiedy warto zgłosić się po pomoc?
Moment zgłoszenia się po pomoc często pojawia się wtedy, gdy dotychczasowe sposoby radzenia sobie przestają działać. Sygnałem ostrzegawczym bywa narastające zmęczenie psychiczne, poczucie bezradności, utrata kontroli nad własnymi emocjami lub wrażenie, że całe życie koncentruje się wyłącznie wokół problemu drugiej osoby.
Trudność w odpoczynku, przewlekły lęk, obniżony nastrój czy problemy zdrowotne to oznaki, że samodzielne dźwiganie tej sytuacji może być zbyt obciążające. Po pomoc warto zgłosić się również wtedy, gdy pojawia się poczucie winy przy każdej próbie zadbania o siebie, trudność w stawianiu granic lub lęk przed zmianą, mimo świadomości, że obecna sytuacja jest niszcząca. Wsparcie specjalisty pozwala spojrzeć na relację z dystansu, nazwać problem i bezpiecznie rozpocząć proces odzyskiwania wpływu na własne życie.
W Naszym Gabinecie Pacjent może skorzystać z konsultacji, podczas której – bez oceniania i presji – możliwe jest omówienie swojej sytuacji oraz otrzymanie rzetelnych, bezpiecznych wskazówek dotyczących dalszego postępowania. Taka rozmowa bywa pierwszym krokiem do realnej zmiany.
Przeczytaj także: Jak mądrze stawiać granice bliskiej osobie uzależnionej
Współuzależnienie a leczenie osoby uzależnionej – dlaczego to nie to samo?
Częstym błędem jest przekonanie, że jeśli osoba uzależniona rozpocznie leczenie, problem współuzależnienia rozwiąże się sam. W praktyce mechanizmy kontroli, nadodpowiedzialności i lęku często utrzymują się niezależnie od aktualnego stanu drugiej osoby. Dlatego wsparcie terapeutyczne dla współuzależnionych jest potrzebne nawet wtedy, gdy osoba uzależniona jest w trakcie leczenia lub ograniczyła substancje.
Leczenie uzależnienia zwiększa szanse na stabilizację sytuacji, natomiast praca z współuzależnieniem pozwala odzyskać poczucie wpływu na własne życie, nauczyć się stawiania granic i budować relacje oparte na odpowiedzialności, a nie na poświęceniu siebie.
Zobacz także: Gdzie szukać pomocy dla alkoholika?
Źródła
Hędzelek M., Wnuk M., Marcinkowski J.T., Choroba współuzależnienia od alkoholu – diagnoza, konsekwencje, leczenie, https://www.researchgate.net/profile/MarcinWnuk/publication/303844232
Timmen L., Cermak M.D., Diagnostic Criteria for Codependency, https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02791072.1986.10524475
Potrzebujesz pomocy w walce z uzależnieniem?
Nasi specjaliści są gotowi Ci pomóc. Zadzwoń lub umów się na wizytę online.